Antibiyotikler bağırsak florasının dengesini nasıl bozuyor?

Antibiyotikler enfeksiyona neden olan patojenleri (sidenote: Patojen Patojen, hastalığa neden olan veya olabilecek bir mikroorganizmadır Pirofski LA, Casadevall A. Q and A: What is a pathogen? A question that begs the point. BMC Biol. 2012 Jan 31;10:6. ) ortadan kaldırırken mikrobiyotanızdaki faydalı bakterilerden bazılarını da yok ederek sistematik olarak bu ekosistemde çeşitli derecelerde denge bozukluğuna yol açabilir. Bu denge bozukluğu (disbiyozis (sidenote: Disbiyozis Genelde çevresel ve bireye özel faktörlerden oluşan bir kombinasyonun yol açtığı mikrobiyotanın bileşimi ve fonksiyonunda bir değişiklik olarak tanımlanır. Disbiyozis homojen bir durum değildir aksine kişilerin sağlık durumlarına göre değişkenlik gösterir. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) olarak bilinir), bağırsak mikrobiyotası koruyucu fonksiyonlarını daha az yapabilir hale geldiğinden AAD'ye yol açar.  ADA hastaların %35'ine varan oranını ^1-3 ve antibiyotik tedavisi  alan çocukların %80'e varan oranını etkileyebilir.¹

Ayrıca bağırsak mikrobiyotası belirli bir derece direnç gösterse de (yani antibiyotik ile tetiklenmiş denge bozukluğundan öncekine benzeri bir bileşim), her zaman tamamen iyileşmez^4,5.Yakın tarihli çalışmalar antibiyotiklerin bakterilerin çeşitliliğini ve bolluğunu değiştirebileceğini ve bu denge bozukluğunun uzun sürebileceğini göstermiştir (genelde tedavi sonlandıktan sonra 8-12 hafta).^1,6

Birçok olguda başka semptomlar olmadan diyare

Antibiyotik tedavisinin kısa dönemli ana sonucu bazı hastaların yaşadığı ve çoğunlukla diyareyle sonuçlanan bağırsak hareketlerinde değişikliklerdir. AAD, antibiyotik tedavisinin başlangıcından itibaren 24 saat içinde veya bitiminden sonraki 2 ay içinde üç veya daha fazla defa gevşek veya sıvı dışkı olarak tanımlanır.^7-9 İnsidansı yaş, bağlam ve antibiyotik tipi gibi çeşitli faktörlere bağlıdır.  Diyarenin yoğunluğu genelde hafif ile orta şiddetli arasındadır ve olguların çoğunluğunda fonksyioneldir yani bağırsak mikrobiyotasında bir denge bozukluğu ile ilişkilidir.¹ En geniş antimikrobiyal aktiviteye sahip antibiyotikler (yani çok geniş bir yelpazedeki bakterilere etki edenler) daha yüksek diyare oranları ile ilişkilendirilmektedir.³

Ancak olguların %10-20'sinde diyare, antibiyotik kullanımı, 65 yaşından büyük olmak veya bazı ilişkili durumlardan etkileniyor olmak gibi belirli faktörler nedeniyle patojenik hale gelebilen Clostridioides difficile (C. difficile) enfeksiyonlarına yol açar.³  Bu bakteri tarafından bağırsak mikrobiyotasının kolonizasyonu inflamatuar bir reaksiyonu tetikler ve bu reaksiyonun klinik sonuçları orta şiddetli diyareden ölüm dahil çok daha ciddi semptomlara kadar değişmektedir.³

Antibiyotik tedavisinin durdurulması en etkili tedavi mi?

AAD'nin yönetimi semptomlara ve patojene (örn. C.difficile) bağlıdır.¹⁰ Hafif ile orta şiddetli diyare için tedavi, mikrobiyotanın iyileşmesine ve hastanın rehidrasyonuna izin vermek için antibiyotik tedavisini durdurmayı (veya diyareye yol açması daha az muhtemel olan bir antibiyotik ile değiştirmeyi) içerir.¹⁰

Çok sayıda çalışma probiyotiklerin bağırsak mikrobiyotasını tekrar oluşturmaya yardımcı olabildiğini gösterirken bazı probiyotiklerin AAD'nin önlenmesinde ve tedavisinde etkili olduğu gösterilmiştir.^6,11,12,Antibiyotik tedavisi sırasında alındığında diğer probiyotiklerin C.difficile ile primer ve sekonder enfeksiyon riskini azalttığı gösterilmiştir.^13-15 Son olarak dışkı mikrobiyotası nakli (sağlıklı bir mikrobiyotanın mikriboyal ekosistemini geri yerine koymak üzere hasta bir kişiye aktarılması) şu anda sadece en ciddi enfeksiyonlar - yani C.difficile ile enfeksiyonların nüksetmesi - için kullanılmaktadır.^16,17

BMI-21.28

İnsan bağırsak mikrobiyotası tam olarak nedir?

Muhtemelen "bağırsak florasını" terimini duymuşsunuzdur; aslında bilimsel olarak buna "bağırsak mikrobiyotası" adı verilmektedir. Bağırsak mikrobiyotası ne demektir? Bakteriler, virüsler mantarlar (maya mantarları dahil) ve hatta parazitler gibi bağırsaklarınızda yaşayan trilyonlarca¹mikroorganizmadan (sidenote: Mikroorganizmalar Çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük olan canlı organizmalar. Bunlara bakteriler, virüsler, mantarlar, arklar ve protozoalar dahildir ve genel olarak "mikroplar" olarak adlandırılır What is microbiology? Microbiology Society. ) oluşur.

Bu arada mikrobiyota ve mikrobiyom sıklıkla birbirlerinin yerine kullanılan iki kelimedir ancak farklı anlamları vardır; mikrobiyota mikroorganizmalar hakkında konuşmak ve "orada kim var" yani temel olarak "hangi organizmalar" sorusuna cevap vermek için kullanılırken mikrobiyom, fonksiyonları nedir anlamına gelen "ne yapıyor bunlar" sorusuna cevap vermek için bunların genomları hakkında, "içlerinde ne var"²konusunda konuşur.

Her birimizde tıpkı parmak izi gibi eşsiz bir mikrobiyota bulunur.¹ Doğdunuzda, vajinal (normal) doğum sırasında aktarılan dışkıdaki ve vajinadaki mikroorganizmalar veya sezaryen doğumda³ çevredeki mikroorganizmalar bağırsak mikrobiyotası kolonizasyonunuzu başlatmayı tetikler.⁴ Bağırsak mikrobiyotasının oluşması, çeşitlenmesi ve stabil hale gelmesi yaklaşık üç yıl sürer.⁵ Yetişkinlikte,⁶ mikrobiyota bileşimi yaşlılığa kadar göreceli olarak sabittir ve yaşlılıkta tekrar büyük bir değişiklikten geçerek hafifçe zayıflar.⁷

Bağırsak mikrobiyotasının sağlımız için önemi nedir?

Bağırsak mikrobiyotası insan vücudunda fonksiyonel bir organ olarak düşünülebilir. Bağırsak mikrobiyotamızı neden dengede tutmalıyız? Bağırsaklarınızla yakın şekilde çalışır ve 4 önemli görevi vardır:

Bağırsak mikrobiyotanızı etkileyen faktörler nelerdir?

Bağırsak mikrobiyotasının kompozisyonu içeriğinin yüksek çeşitliliği (içerikte yer alan her bir farklı suşun toplam sayısı) ve zenginliği (toplam mikroorganizma miktarı) ile karakterizedir. Kompozisyon bozulduğunda; denge bozulur ve birçok hastalık ile ilişkili disbiyozis ortaya çıkar. ¹³

Bağırsak mikrobiyotasının çeşitliliğini ve içeriğini etkileyen bir çok faktör vardır. Bu faktörlerden bazıları :

Bireysel faktörler:

• Yaş ⁶
• Genetik ¹³ 
• Bazı hastalıklar ¹³ 

Çevresel Faktörler:

• İlaç kullanımı: Antibiyotik, Anti-inflamatuarlar, vb. ⁸ 
• Enfeksiyonlar (viral gastroenterit…) ¹³
• Yaşam şekli: dengesiz beslenme (örneğin, yüksek yağlı diyet) veya beslenme şeklindeki değişiklik, stres, sigara kullanımı, yüksek alkol tüketimi, vb. ¹³

Ancak bağırsak mikrobiyotasının rolü bağırsakta bitmez: Yakın tarihli çalışmalar bağırsak mikrobiyotasının, bağırsak dışında bir rolü olabileceğini belirlemiştir. Aslında bağırsak mikrobiyotası çeşitli bağırsak dışı hastalıklarla ilişkilendirilmiştir: örneğin akne,²³ alerjiler,²⁴ obezite,²⁵anksiyete bozuklukları,²⁶otizm spektrumu bozuklukları²⁶...ve hepsi bu değil. Bağırsak mikrobiyotası, Alzheimer,²⁷Parkinson²⁸ gibi nörodejeneratif hastalıklarla da ilişkilendirilebilir gibi görünmektedir. Aslında, bağırsak ile beyin arasında "bağırsak-beyin aksı" olarak adlandırılan iki yönlü bir iletişim vardır ve bağırsak mikrobiyotası bu etkileşimlere etki edebilir. İşte bu yüzden bağırsağınıza bazen ikinci beyin adı verilmektedir.

Bağırsak mikrobiyotamızı dengede tutmak için neler yapmalıyız?

Bağırsak mikrobiyotasının insan sağlığındaki rolünü artık biliyor olmalısınız.  O zaman, kendi mikrobiyotanıza nasıl iyi bakmalısınız? Bağırsak mikrobiyotanızı nasıl geliştirebilirsiniz? Birçok bilimsel çalışma, bileşiminde bozulmalardan nasıl kaçınılacağı ve en fazla mümkün olan şekilde dengeli tutulacağı sorusunu sormuştur.²⁹ Yanıt mevcut mikrobiyotayı doldurmak veya zenginleştirmek veya kötü olanların yerine geçmek için iyi bakteriler veya mayaları kullanmak kadar basit değildir. Aslında buradaki fikir düzgün şekilde çalışmasına yardımcı olacak şekilde mikrobiyotaya etki ederek kişinin sağlığını iyileştirmektir.³⁰

BMI 21.10

2015 yılında 415 milyon insan diyabetliydi. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tahminlerine göre, 2040 yılında bu sayı 642 milyon olacaktır. Vakaların yüzde doksanında tip 2 diyabet vardır.

İnsülin direnci, tip 2 diyabetin ana nedeni

Tip 2 diyabetin ana nedeni olan insülin direnci, insüline karşı duyarlılığını kaybeden vücuttaki hücrelerdir. İnsülin direnci hormonu etkisiz hale getirir ve pankreasın, tükenecek hale gelinceye kadar daha fazla üretmesine yol açar. Sonuç olarak, şeker kanda birikerek hiperglisemiye ve uzun vadede ciddi komplikasyonlara yol açar: miyokart enfarktüs, inme, alt uzuvlarda arterit, böbrek yetmezliği ve körlük.

Bağırsak mikrobiyotasının rolü?

Tip 2 diyabetin genetik bir yönü olsa da bu hastalık için en büyük risk faktörü yaşam tarzıdır - özellikle hareketsiz yaşam tarzı ve çok fazla yağ ve şeker içeren bir beslenme. Bazı yağlar ve şekerler metabolik bozukluklar ile ilişkili bir inflamatuar tepki başlatır ve bu da, enflamasyon seviyesini artırır. Dengesi bozulduğu için gastrointestinal mikrobiyotanın katkıda bulunduğu bir kısırdöngü başlatır. Araştırmacılar gastrointestinal mikrobiyotanın diyabetiklerde bozulduğunu ve bu disbiyozisin hastalığa katkıda bulunduğunu göstermiştir.;

Yaşam tarzında iyileşmeler

Diyabet her şeyden önce yaşam tarzında iyileşmeler yaparak tedavi edilebilir: gerekli ise kilo vermek, düzenli fiziksel aktivite ve dengeli beslenme. Bunlara ilaçların eklenmesi de çoğunlukla gereklidir.

Diyabette bazı bağırsak bakterilerinin ve/veya probiyotiklerin rolü henüz teyit edilmemiştir ancak bunların faydalı etkileri (özellikle iştah ve kan şekeri üzerinde) milyonlarca insanı etkileyen bu hastalık için yeni tedavi hedeflerinin geliştirilmesi için bir yol açmıştır.

Obezite nedir?

Obezite ve aşırı kilonun nedenlerinin başında çoğunlukla, emilen kaloriler ve vücudun sarf ettiği kaloriler arasındaki dengesizlik gelir (özellikle harcanan gerçek enerjiye oranla fazla yağ ve şeker alımı).^3,4 Bunun sonucunda oluşan yağ kütlesindeki aşırı artış, sağlığı bozabilir ve yaşam süresini önemli ölçüde azaltabilir.³ Aşırı kilolu veya obez kişilerin kardiyovasküler hastalıklar kadar, Tip 2 diyabet riski de vardır.^5,6 Obezite, aynı zamanda birçok kanser tipiyle de ilişkilendirilir (karaciğer, rahim…).⁶ Vücut kitle indeksi (VKİ) sayesinde yaklaşık bir aşırı kilo ve obezite tayini yapılabilir. DSÖ, bir yetişkin için VKİ 25 veya üzerindeyse aşırı kilo, VKİ 30 veya üzerindeyse obezite olduğu kanaatindedir.¹

Bağırsağın ötesinde etkiler

Alımlar ve harcanan enerji arasındaki denge kısmen, bağırsak ve beyin arasında iki yönlü iletişime dayanır; araştırmacılar bunu bağırsak-beyin ekseni olarak adlandırır.¹⁰ Nöronlar ve bakteriler arasındaki bu iletişim bilhassa, aralarında “kısa zincirli yağ asidi” (sidenote: Short chain fatty acids (SGFA) Short chain fatty acids are a source of energy (fuel) for an individual’s cells. They interact with the immune system and are implicated in communication between the gut and the brain.   Silva YP, Bernardi A, Frozza RL. The Role of Short-Chain Fatty Acids From Gut Microbiota in Gut-Brain Communication. Front Endocrinol (Lausanne). 2020;11:25. ) ve “nörotransmiterler (sidenote: Nörotransmiter Nöronlar (beynin sinir hücreleri) arasındaki iletişimin yanı sıra mikrobiyota bakterileri ile olan iletişimi de sağlayan özel moleküllerdir. Bu moleküller, bireyin hücreleri ve mikrobiyota bakterileri tarafından üretilir.    Baj A, Moro E, Bistoletti M, Orlandi V, Crema F, Giaroni C. Glutamatergic Signaling Along The Microbiota-Gut-Brain Axis. Int J Mol Sci. 2019;20(6):1482. ) ”in yer aldığı “sinyal” molekülleri sayesinde mümkün olmuştur.^5,6,11 Bağırsak mikrobiyotası bu mesajcılar vasıtasıyla, beynin enerji dengesinin, iştahın ve doygunluk hissinin⁶ yanı sıra beslenme tabiatının ve davranışının düzenlemesine de yardımcı olur^9,10. Bağırsak mikrobiyotası ve obezitenin birbirine sıkı sıkıya bağlı olduğunu görüyoruz; bağırsak mikrobiyotası değiştiğinde sindirimde, savunma sisteminde ve aynı zamanda açlığı yönetmek için iletişim kurduğu beyinde de bozulmaları beraberinde getirir.⁹ Kapalı bir elektrik devresi örneğinde olduğu gibi farklı “cihazlar” birbirine bağlıdır ve bilgilerin (iyi veya kötü) bağırsak ve beyin arasında iletilmesini sağlar.

Zayıflamak için değiştirilmiş bir mikrobiyota mı?

Çözüm sanki kaynaktan gelmektedir: mikrobiyotaya dikkat göstererek zayıflamak ve kiloları eritmek! Uzmanlar işin bu kadar basit olmadığını söyleyecektir; öncelikle beslenmenin, probiyotiklerin ve prebiyotiklerin veya fekal mikrobiyota naklinin, bağırsak mikrobiyota ekosistemine nasıl etki ettiğinin anlaşılması gerekir.

• Beslenme: Anladığınız gibi beslenme, obezite riski için ilk faktördür. Aynı zamanda mikrobiyotanın değişiminde temel önem taşır. Günümüzde, bağırsak florası üzerine etki ve kilo kaybının önemi arasında kesin hiçbir bağlantı kurulmamıştır.¹² Buna karşılık, beslenme alışkanlığına cevap olarak bağırsak mikrobiyotasının ilk kompozisyonu verilebilir.^7,11
• Probiyotikler: Hayvanlar üzerinde yapılan sayısız çalışma, bazı probiyotiklerin diğerlerinden farklı olduğunu ve kemirgen hayvanlarda metabolik profil, kilo alımı veya doygunluk üzerinde etkisi olduğunu göstermiştir.^2,7,13,14 İnsanlardan alınan sonuçlar, sayıları daha az olsa bile umut vericidir. Bazı özel probiyotiklerin kilo, VKİ, beden çevresi, yağ kütlesi ve metabolik profil üzerinde etkisi olmuştur.^2,5,6
• Prebiyotikler: Prebiyotikler içinse sonuçlar insanlarda farklılık gösterir ancak laboratuvarda faydalı etkileri birçok defa kanıtlanmıştır.² Çalışmalar genel olarak, prebiyotiklerin doygunluk⁷ üzerindeki etkisine ışık tutmakla beraber kilo üzerinde bir etkisini ne yazık ki göstermemiştir.²
• Fekal mikrobiyota nakli: Bağırsak mikrobiyota değişimine dair diğer tedaviler üzerinde çalışılmaktadır. Bunlar arasında, şu anda tekrarlı Clostridioides difficile enfeksiyonunun tedavisinde kullanılan fekal mikrobiyota nakli yer almaktadır. Araştırmacılar, disbiyozu düzeltmek, beslenme davranışı ve enerji metabolizması üzerinde etki etmek için naklin olası yararlarını değerlendirmektedir.⁷

BMI 21.40

Sistit yaşamları boyunca en az bir kere olmak üzere kadınların %30'unda görülür ve görülme sıklığı 20 ile 30 yaşları arasında tepe yapar. Erkeklere göre kadınlarda 50 kat daha yaygındır. Semptomlar arasında idrara çıkarken yanma hissi, yoğun idrara çıkma isteği ve bulanık ve kötü kokulu idrardır. Tedavi etmesi kolaydır ancak sık sık tekrarlar.

En çok kadınlar etkileniyor

Bazı faktörler kadınların etkilenmesini daha olası hale getirmektedir: daha kısa üretra uzunluğu, cinsel temas, kateterler, idrar kaçırma, menopoz ve gebelik. Anatomik anomaliler ve diyabet de risk faktörleridir. Çok fazla veya çok az genital bölge hijyeninin de sistitin görülmesinde rolü olduğu belirtilmektedir.

Bağırsak kaynaklı

Sistit vakalarının %90'ına Escherichia coli bakterisi neden olmaktadır. Bu bakteriler bağırsak mikrobiyotasında doğal olarak mevcuttur. Üretraya girebilir, mesaneye geçebilir ve orada çoğalabilirler.

Standartlaştırılmış tedavi

Sistitin normal ve en etkili tedavisi antibiyotiklerdir. Ancak, nüksetme yaygındır. Bazı tedbirler bunu önleyebilir (su içmek, hijyen vb.) Çalışmalar bazı Lactobacillus gibi probiyotikleri almanın faydalı olduğunu göstermiştir. Turna yemişinin sistitin nüksetmesini önlemede rolü olabileceği belirtilmelidir ancak etkisi henüz net şekilde gösterilmemiştir. 

Glüten buğday, arpa ve çavdarda doğal olarak bulunan bir maddedir. Glüten alerjisinin aksine intolerans yavaş ortaya çıkar ve yıllar boyunca fark edilmeden sürebilir. Batı ülkelerinde nüfusun % 0,7 ile 2'si arası bu rahatsızlıktan etkilenmektedir.

Çoğunlukla asemptomatik bir hastalık

Klasik şeklinde çölyak bebeğin beslenmesine ilk tahılların eklenmesiyle birlikte altı aylıkken başlar. Klasik semptomları kronik ishal, iştah eksikliği ve apatidir. Ancak çölyak hastalığı çoğunlukla asemptomatiktir.

Sorun genetik bir yatkınlık mı?

Çölyak hastalığı genetik yakınlığı olan insanlarda görülür. Bu insanların bağışıklık sistemleri glütenin olduğu durumlarda bağırsak duvarına saldıran antikorlar üretir. Sonuç ise sindirimin değişmesi ve besin maddelerinin iyi emilmemesidir. Glütenin ilk defa beslenmeye dahil edildiği yaş ve tekrarlayan bağırsak enfeksiyonları gibi başka faktörler vardır. Bu hastalarda disbiyozisin varlığı ile desteklenen bir varsayıma göre gastrointestinal mikrobiyota da tetikleyici veya kötüleştirici bir rol oynuyor olabilir. Gastrointestinal flora, sağlıklı gönüllülere kıyasla az faydalı bakteri ve potansiyel olarak daha patojenik mikroplar içerir. Glüten içermeyen bir beslenme bu dengesizliği azaltır ancak tamamen düzeltemez.

Tanı klinik muayene ve endikatif belirtilerin varlığı ile birlikte kanda belirli antikorların aranması ve biyopsi (gerekli ise) ile konulur. Genetik yatkınlık gen araştırması ile gösterilmiştir (HLA tipleme).

Önleme amacıyla mikrobiyotanın değiştirilmesi

Çölyak hastalığı için tek tedavi beslenmeden glüteni çıkartmaktır. Ancak araştırmacıların ilgilendiği -disbiyozisi hedef alan - bir başka yaklaşım mevcuttur. Genetik riskin artması durumunda veya şiddetli ve hatta glütensiz beslenmeye karşı dirençli formlarını iyileştirmek üzere hastalığın oluşmasını önlemek için gastrointestinal mikrobiyotayı değiştirmeyi içerir.

Kolorektal kanser, çevresel faktörlerin önemi

Tüm dünyada yılda 694.000 ölüm ile kolorektal kanser ikinci en ölümcül kanser türüdür. Genetik faktörler gastrointestinal kanserin önemli ancak azınlıkta kalan bir nedenidir; gastrointestinal kanserler büyük ağırlıkla hareketsiz yaşam tarzı, obezite ve özellikle bağırsakta disbiyozise yol açan dengesiz beslenmeye atfedilir. Ayrıca bu kansere ilişkin olarak zararlı ve faydalı bakteri türleri arasında denge bozukluğu varsayımı da oldukça olasıdır.

Kolorektal kanser uzun süre herhangi bir semptom göstermez sonra bağırsak geçişinde, geçmeyen veya aniden ortaya çıkan problemler ile kendini belli eder: kabızlık, ishal, acil tuvalete gitme ihtiyacı vb. 

Dışkıda kan aranması ve kolonoskopi, kolorektal kanseri saptamanın iki ana yöntemidir.

Kolonun bir kısmının alınması ile ameliyat tedavinin temelini teşkil eder, buna, bazen kemoterapi veya radyoterapi eşlik eder. 

Mide kanserlerinin %80'inden bakteriler sorumlu

Çeşitli risk faktörleri tanımlanmış olsa da (sigara, beslenme, aile geçmişi, genetik yatkınlık), mide kanserinin ana nedeni kronik gastrite yol açan bir patojenik bakteri olan Helikobakter piloridir.

Semptomlar çok spesifik değildir: mide ağrısı, tekrarlayan mide bulantısı ve kusma ve genel durumda bir değişiklik. Sadece midenin ve özofagusun endoskopisi ile tanı teyit edilebilmektedir.

Lokalize tümörler için midenin kısmen veya tamamen alınması ile ameliyat referans tedavidir. Lokal olarak ilerlemiş durumlarda doktorlar kemoterapiyi de eklemektedir.

Mikrobiyotanın yerine konması, geleceğin tedavisi?

Bakteriler ile gastrointestinal kanserler arasında bir bağlantının mevcudiyeti çok olası göründüğü için, mikrobiyotayı probiyotikler ve prebiyotikler ile manipüle etmek potansiyel bir tedavi olarak incelenmektedir.

Faydaları nelerdir?

Probiyotikler iyileştirmek, bariyer fonksiyonunu güçlendirmek, bağışıklık sistemini desteklemek ve enflamasyonu azaltmak üzere bağırsak ekosistemine etki eder. Gastroenterolojide probiyotikler:

• İshalin/diyarenin sıklığını ve şiddetini azaltmak (Clostridium difficile diyaresi, antibiyotik ilişkili diyare veya gastroenterit...),
• bir kronik inflamatuar bağırsak hastalığı (KİBH) olan poşitin nüksetme riskini önemli oranda azaltmak
• iritabl bağırsak sendromununda bağırsak konforunu iyileştirmek için kullanılır...

Ancak alerjik egzema, akne veya vajinozis gibi hastalıklarda diğer mikrobiyotaları ( (cilt, vajina…) düzeltmek amacıyla çeşitli suşların kullanılması konusu da araştırılmaktadır.

Probiyotikler nerede bulunur?

Saccharomyces boulardii, Lactobacillus rhamnosus, Bifidobacterium infantis… bu Latince isimler sağlığınız için faydalı olan probiyotiklerin isimleridir.Muhtemelen bunları bilmeden yoğurt, peynir turşu.. ve her gün yediğiniz birçok başka gıda ile birlikte alıyorsunuz. Bu nedenle sağlıklı ve dengeli bir beslenmeyi korumak çok önemlidir.

Probiyotiğin tanımlanması: hiç kolay değil!

Mevcut binlerce mikroorganizma arasından, hangisi seçilmeli? İlk önce hayvanlarda sonra insanlarda olmak üzere adım adım, çeşitli çalışmalar yaparak ilerleyen araştırmacılar için bu, zahmetli bir görevdir. Araştırmacılar aşağıdakilere dayanarak mikroorganizmaları seçer ve potansiyel adayları aşamalı olarak tararlar:

• özellikleri (anti-patojenik, kolesterol düşürücü...);
• bağırsak ekosistemine karşı dirençleri (sıcaklık, pH, safra asitleri...) ve güvenlilikleri.

Bilim bizim için neler hazırlıyor?

Birkaç senedir insan mikrobiyotası ve probiyotikler üzerine yapılan araştırmalar büyük bir hızla artıyor. Biyoloji alanındaki teknolojik ilerlemelerin de etkisiyle bu araştırmalar bizlere, mikrobiyal ekosistemlerin bünyesindeki küçük ve karmaşık etkileşimler hakkında yeni ve bazen şaşırtıcı gözlemler sunuyor. Spesifik probiyotikler, mikroRNA’lar, probiyotik konsorsiyumu, postbiyotikler… Araştırmalar, bugün olduğu gibi gelecekte de her birimizin sağlık ihtiyaçlarını karşılayabilecek yeni ve umut vadeden gelişmelerin önünü açıyor. 

Bilim şu ana kadar, probiyotiklerin sağlık üzerindeki etkilerine dair bazı sırları ortaya çıkardı. Artık bir probiyotiğin yararlı etkilerinin hem türüne hem de bireyin, yaş, beslenme tarzı, sağlık durumu, aldığı ilaç tedavileri ve aynı zamanda mikrobiyotası gibi bazı özelliklerine bağlı olduğunu biliyoruz.⁵⁴ Bu nedenle etkileri kişiden kişiye değişebiliyor ⁵⁵ . Son yıllarda, mikrobiyota ve insan bedeni arasındaki etkileşimi daha iyi anlamamızı sağlayan önemli bilimsel gelişmeler yaşandı. Bu gelişmeler, söz konusu mikrobiyal ekosistemlerin uyarlanması halinde beslenme ve sağlık alanındaki başlıca sorunlara yeni çözümler üretilebileceğini öne sürüyor. ⁵⁶

O halde geleceğin probiyotiklerinin daha etkili, daha hedefe yönelik ve herkesin mikrobiyotasına daha uygun hale geleceğinden nasıl emin olabiliriz? Bilimsel alanda çalışan çok sayıda çalışma grubu halihazırda bu geniş araştırma alanına yoğunlaşmış durumda. Çığır açmak için ellerinde bulunan ise:

• Günümüz biyolojisinin “-omik” disiplinleri.

Genomik (sidenote: Genomik Genler ve genlerin bulunduğu ortamları arasındaki etkileşimler de dahil, bir canlının genlerinin tamamını (genom) inceleyen dal. https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/A-Brief-Guide-to-Genomics   ) , transkriptomik (sidenote: Transkriptomik Bir hücredeki tüm RNA moleküllerini inceleyen dal. RNA, DNA parçalarından kopyalanır ve protein üretmek ve hücrede önemli başka fonksiyonları yerine getirmek için gerekli bilgileri içerir. Transkriptomik, farklı hücre tiplerinde genlerin nasıl aktif hale geldiği (regülasyonu, ekspresyonu) hakkında daha fazla bilgi edinmek için kullanılır. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/transcriptomics https://www.nature.com/subjects/transcriptomics ) , proteomik (sidenote: Proteomik  Bir hücrede, dokuda veya organizmada mevcut proteinleri (proteom) ya da bir proteinin yapısını ve işleyişini inceleyen dal. https://academic.oup.com/chromsci/article/55/2/182/2333796   ) , metabolomik (sidenote: Metabolomik Spesifik kimyasal parmak izlerini belirlemek için metabolizma sırasında biyolojik prosesler tarafından üretilen substrat ve metabolitlerin tamamını inceler. Clish CB. Metabolomics: an emerging but powerful tool for precision medicine. Cold Spring Harb Mol Case Stud. 2015;1(1):a000588.   ) ⁵⁶ …. Birlikte, bu disiplinler insan mikrobiyomu gibi, bir organizma sisteminin işleyişine dahil olan tüm hücresel prosesleri ve değişimleri kapsar. Biyoinformatik (sidenote: Biyoinformatik Biyolojik verilerin bilgisayarla analizi Cunningham M, Azcarate-Peril MA, Barnard A et al. Shaping the Future of Probiotics and Prebiotics. Trends Microbiol. 2021;29(8):667-685 ) ise, bu yeni araçların yarattığı muazzam hacimdeki verilerin işlenmesini sağlar.

• Temel mikrobiyota organizmalarının tanımlanması:

Bu yeni yöntemlerin sağladığı bilimsel bilgiler sayesinde araştırmacılar, mikrobiyotanın organizasyonunu daha detaylı biçimde anlayabiliyor: nasıl işliyor, mikroorganizmaların kendi aralarında ve kendileri ile konak arasında nasıl bir etkileşimde bulunuyor… ⁵⁶ Amaç? Mikrobiyota dengesi için kilit mikroorganizmaları tespit etmek. Bu şekilde araştırmacılar mikrobiyota ve sağlık üzerindeki potansiyel faydalarına göre spesifik ve hedeflenmiş suşları izole edebilirler. Ayrıca, bu potansiyel probiyotiklerin kendi hücreleri içindeki etki mekanizmalarını, mikrobiyota ile interaksiyonunu ve konağın verdiği yanıtı gözlemleyebilirler. ^54,57

• “Yeni nesil” probiyotikler 

Bu yeni bilimsel ve teknolojik yaklaşımlar, “yeni nesil” denilen probiyotiklerin (NGP) (sidenote: Yeni nesil” probiyotikler (NGP: Next Generation Probiotics) Karşılaştırmalı mikrobiyota analizlerine dayanılarak tanımlanan ve uygun miktarlarda uygulandığında konağın sağlığı için faydalı olan canlı mikroorganizmalar. Martín R, Langella P. Emerging Health Concepts in the Probiotics Field: Streamlining the Definitions. Front Microbiol. 2019;10:1047. ) ortaya çıkmasını sağladı. En son tespit edilenler arasında, Roseburia intestinalis, Faecalibacterium prausnitzii, Akkermansia muciniphila ... yer alıyor.  İnsan mikrobiyotası için önemli türlerden türetilen bu suşlar, klasik probiyotiklerin ⁵⁶ her zaman erişemeyeceği fizyolojik prosesler (metabolizma, bağışıklık) üzerinde etkili olduğu gibi; kanser, obezite, diyabet, kardiyovasküler, inflamatuvar, otoimmün hastalıklar, ağrı vb. gibi durumlarla ilişkili belirli bazı belirgin spesifik patolojik mekanizmalar üzerinde de etkilidir.^56,58,59,60 Bu nedenle, canlı biyoterapötik ürünler veya “LBP” (sidenote: Biyoterapötik ürün veya madde (LBP: live Biotherapeutic Product) Biological product containing living microorganisms, such as bacteria, and intended to prevent or treat disorders and diseases (vaccines do not fall into this category). Rouanet A, Bolca S, Bru A, et al. Live Biotherapeutic Products, A Road Map for Safety Assessment. Front Med (Lausanne). 2020;7:237. ) , kapsamına dahil olabilirler, örneğin; canlı organizmalar içeren ilaçlar. Yeni nesil probiyotikler, primer olarak daha önce hiç kullanılmamış suşlardır. Ancak aynı zamanda bilinen ama spesifik molekülleri üretmek, kısa zincirli yağ asidi gibi, sindirim kanalında sağ kalımlarını artırmak, metabolizmalarını ve immün modülatör özelliklerini geliştirmek, bazı patojenlerle mücadele kapasitelerini arttırmak için genetiği değiştirilen probiyotikler de olabilir. ⁶⁰

Kişiselleştirilmiş tedavi için spesifik probiyotikler 

“Spesifik probiyotik” dönemi çoktan ilerlemeye başlamış durumda. Ek olarak, konağın verdiği tepkilerin değişkenliğinden faydalanarak kişiselleştirilmiş probiyotikler dönemi de yaklaşmakta! Hastalığı yenmek için her hastanın özelliklerini göz önüne almaya dayalı kişiselleştirilmiş tedavi konseptinde olduğu gibi, tabi ki “yeni nesil” probiyotikler de konağın mikrobiyotasını modüle etme kabiliyetlerine bağlı olarak bu yaklaşım doğal olarak bir parçası olabilirler.⁵⁴

Araştırmacılar günümüzde, bireye en uygun probiyotiği önceden belirlemek için, probiyotikten yararlanabilecek herkesin bağırsak mikrobiyotasını inceleme yollarını tasarlamaktadır. Karakterize etmek üzere floradan numune alımı yapan, yutulabilecek minyatür cihazlar geliştirilmesi şimdiden tasarlanmıştır. Aynı zamanda bilim insanları, yeni nesil sekanslamanın (NGS) tıbbi olarak daha yaygın kullanılması ile sayesinde yakın zamanda her birimizin kendi mikrobiyota genomumuzu çıkarabileceğimize ve böylece sağlığımızı korumak için “kişiye özel” beslenme, probiyotikler veya prebiyotikler tavsiyelerine sahip olabileceğimize inanmaktadır. ⁵⁴

Yeni halk sağlığı uygulamaları

Probiyotikler günümüzde, bilhassa klasik tedavi seçeneklerinin yetersiz kaldığı durumlarda halk sağlığı sorunlarını giderme konusunda araştırılmaktadır. Örneğin, dünya genelinde antibiyotik direncinde yaşanan endişe verici artış karşısında, antimikrobiyal veya immün modülatör probiyotikler, antibiyotiklere alternatif olarak incelenmektedir. Obezite, karaciğer rahatsızlıkları, fertilite problemleri, yüksek kolesterol veya duygudurum bozuklukları gibi diğer önemli sağlık sorunlarında da probiyotiklerin terapötik potansiyeli test edilmektedir.3 Son olarak probiyotiklerin kanser tedavilerinin geliştirilmesine yardımcı olabileceği düşünülmektedir: örneğin, görünüşe göre bazı suşlar kolon, akciğer, böbrek vb. kanser tedavilerini optimize etmektedir (ve/veya toksisitelerini azaltmak).^7,[1]    

On kat fazla probiyotik gücü: konsorsiyum

Probiyotiklerin çehresi de değişiyor: bilim insanları probiyotikleri gruplar veya parçalar halinde deneyden geçiriyor! Tabi ki mikrobiyotanın dengesi, içerdiği mikroorganizmalar arasındaki etkileşimlere bağlıdır ve disbiyoz durumunda birçok tür, anormal ölçüde yetersiz temsil edilebilir. Tamamıyla bir bakteriyel ekosistemi entegre eden fekal transplantasyonun başarısından esinlenerek araştırmacılar probiyotik konsorsiyumunu test etmektedir: belirli bir terapötik etki için, “etkileşim ağı” halinde ve sinerji içinde ⁵⁶  hareket eden birden fazla suşun formülasyonu. ⁶⁶

Postbiyotiklerden bahsedildiğini duydunuz mu?

Mikrobiyota dünyasını araştırın!

BMI 21.25

Ancak antibiyotiklerin mikrobiyota üzerinde kötü bir etkisi de vardır:

• Hem kısa hem uzun vadede sağlık üzerinde olumsuz sonuçlar ile ilişkilendirilen antibiyotik nedenli disbiyozis;
  .
• Antibiyotiklerin yanlış veya fazla kullanımı nedeniyle oluşan konağa/kişiye özel antimikrobiyal direnç genleri ve organizmalar havuzu

Bu, antibiyotiklerin dikkatli şekilde kullanılması ve daha rasyonel antibiyotik kullanımının benimsenmesi ihtiyacına işaret etmektedir.

NE YAPILMALI?

Disbiyozisi önlemek için:

• Daha çeşitli, lif oranı yüksek bir beslenme benimsemek: bağırsak mikrobiyotasının bileşiminde beslenmenin önemli bir etkisi vardır⁵;
• Probiyotik kullanmak⁵: yeterli miktarlarda alındığında bu canlı mikroorganizmalar (maya mantarları veya bakteriler) vücuda/konağa kesin bir sağlık faydası sağlar⁷;
• Prebiyotik kullanmak: konak mikroorganizmaları tarafından seçici şekilde kullanılan ve dolayısıyla sağlık faydaları sunan substratlar⁸.

Disbiyotik mikrobiyotanın tekrar oluşturulması ve fonksiyonelliğini desteklemek için

• Probiyotik kullanmak⁶ (mantar mayaları veya bakteriler) faydalı olabilir;
• Sadece nükseden Clostridioides difficile enfeksiyonunu tedavi etmek için dışkı mikrobiyotası naklini düşünmek⁹.

Antimikrobiyal Direnç ile savaşmak için:

• Faj tedavisini araştırmak¹⁰: bakterilerin doğal avcıları olan fajlar antibiyotikler geliştirilmeden önce bakteri enfeksiyonlarının tedavisinde kullanılıyordu;
• CRISPR-Cas9'ı araştırmak¹¹: bu “moleküler makas” genlerde düzeltme yapmak için kullanılabilir;
• Nano-malzemeye dayalı tedavileri düşünmek¹²: bazı nano-malzemelerin fiziksel özellikleri, bunlara biyo-filmleri hedef alma becerisi verir.

Geçmişte sağlıklı kişilerin akciğerlerinin steril olduğu kabul ediliyordu; ASY (Alt Solunum Yolu; larenksten akciğerlerin alveollerine kadar¹) mikrobiyotasının tanımı yakın tarihli bir başarıdır^2,3. Virüs ve mantar topluluklarıyla birlikte, sağlıklı bir akciğer mikrobiyotasını altı bakteri soyu domine eder: Firmicutes, Bacteroidetes, Fusobacteria, Proteobacteria, Acidobacteria, ve Actinobacteria^1,2,4.

“Batı popülasyonlarında, akciğer enfeksiyonlarının tedavisi antibiyotik direncinin ana nedenlerinden biridir⁴.”

AKCİĞER MİKROBİYOTASINDA ÇEŞİTLİLİK KAYBI

Mikrobiyal disbiyozis akciğer enfeksiyonu, astım, kronik obstrüktif pulmoner hastalık (KOAH), ve sistik fibroz (SF) dahil çeşitli solunum sistemi rahatsızlığında gözlemlenmektedir ^5,6. Ancak akciğer mikrobiyotası üzerinde antibiyotiklerin doğrudan etkilerini araştıran çok az çalışma vardır. Yakın tarihli araştırmalar azitromisin tedavisinin inatçı kontrol edilemeyen astımı olan hastalarda bakteri çeşitliliğini azalttığını göstermiştir¹; ancak klinik faydalar hala tartışmalıdır^1,7,8. KOAH hastalarında azitromisin tedavisi alfa çeşitliliğini azaltmaktadır¹; SF hastalarında antibiyotikler havayolu mikrobiyota çeşitliliğindeki azalmanın ana nedenlerinden biri olarak görünmektedir⁵.

GENİŞ SPEKTRUMLU ANTİBİYOTİKLER SALGINI

Antibiyotiklerin yanlış kullanımının dirençli bakterilerin ortaya çıkmasına ve seleksiyonuna yol açtığı bilinirken mikrobiyal bir tanı olmadan antibiyotik profilaksisi akciğer enfeksiyonlarını tedavi etmek için yaygın olarak kullanılmaktadır⁴. DSÖ tarafından listelenen 12 antibiyotiğe dirençli "öncelikli patojenden" 4 tanesi akciğerleri etkilemektedir: Pseudomonas aeruginosa, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae ve Streptococcus aureus^4,9. Akciğer enfeksiyonlarının hastalık yönetiminin iyileştirilmesine yönelik gerekliliğin, antimikrobiyal direnci en aza indirmek için temel bir yol olduğuna dair bilim çevresinde bir fikir birliği vardır^4,10,11.