Zapobieganie i leczenie dysbiozy bez konieczności eliminacji patogenów: nowe strategie terapeutyczne zmierzają do przywrócenia równowagi mikrobiocie skóry bezpośrednio, przy użyciu preparatów stosowanych miejscowo, lub pośrednio, za pomocą preparatów doustnych regulujących ekosystem jelit.
Jak się wydaje, pierwsze badania kliniczne wykazały skuteczność preparatów stosowanych miejscowo w równoważeniu mikrobioty skóry. Konieczne są jednak kolejne badania w celu potwierdzenia tych wyników.
Ogólnie, badania kliniczne oceniające miejscowe stosowanie probiotyków w patologiach skóry wciąż mają ograniczony zakres.12 W przypadku trądziku stosowanie kremów zawierających S. epidermidis lub bakteriofagi C. acnes interesuatakujące głównie szczepy patogenne przyniosło dobre efekty.12 Stosowanie R. mucosa u pacjentów dotkniętych atopowym zapaleniem skóry może pomóc w zmniejszeniu ubytków, ilości sterydów stosowanych miejscowo oraz liczebności S. aureus.28,29 Mała dostępność kandydatów interesujących pod względem stanu skóry zmusiła badaczy do korzystania również z innych źródeł mikroorganizmów. Pochodząca z wody termalnej Vitreoscilla filiformis może być interesująca w przypadku łojotokowego zapalenia skóry: jedno z badań wykazało zmniejszenie rumienia, łuszczenia i świądu dzięki złagodzeniu stanu zapalnego.12
Obraz
W przypadku trądziku Nitrosomonas eutropha może zmniejszać ubytki12; miejscowe stosowanie produktów bakteryjnych (enterocyn E. faecalis) zmniejsza ubytki o 60% w porównaniu z grupą kontrolną.12 Alternatywna strategia zmierza do zaradzenia dysbiozie poprzez zastosowanie sacharozy w celu ułatwienia wzrostu S. epidermidis w porównaniu z C. acnes.9 Dla raka skóry danych naukowych wciąż jest niewiele, a dla trądzikuróżowatego ich nie ma. W mysich modelach raków związanych z promieniami UV cząsteczka wytwarzana przez S. epidermidis hamowała rozrost guzów.12,16
Istnienie osi jelita-skóra sugeruje możliwość wpływania na mikrobiotę skóry poprzez regulację mikrobioty jelit. Czyli poprzez stosowanie prebiotyków i probiotyków doustnych.
W licznych modelach mysich dieta wzbogacona pałeczkami kwasu mlekowego zmniejsza wrażliwość skóry, rumień, stan zapalny, zapalenie skóry itp., a także poprawia fenotyp skóry (grubsza skóra właściwa, większa folikulogeneza, więcej wytwarzanych sebocytów).23 Ten korzystny wpływ probiotyków został potwierdzony przez kilka badań interwencyjnych na ludziach z wykorzystaniem pałeczek kwasu mlekowego i/ lub bifidobakterii.23 Obecnie szeroko rozważane jest również leczenie patologii skóry regulacją mikrobioty jelit poprzez podawanie probiotyków (żywych, pożytecznych bakterii), prebiotyków (substratów bakterii) oraz symbiotyków, czyli połączenia probiotyków i prebiotyków23. Brak negatywnych skutków stosowania probiotyków doustnych czyni je jeszcze bardziej interesującymi w leczeniu chorób skóry.14
Na przykład w łojotokowym zapaleniu skóry codzienne spożywanie probiotyków (Bifidobacterium) i prebiotyków (galaktooligosacharydy) poprawia nawilżenie skóry zdrowych, dorosłych kobiet.14 Inny przykład: doustna suplementacja bakteriami Lactobacillus zmniejsza wrażliwość skóry i poprawia jej funkcję barierową u dorosłych29 i dzieci.30 Kilka badań klinicznych wykazało korzystne działanie probiotyków stosowanych pojedynczo lub w koktajlu (pałeczki kwasu mlekowego, bifidobakterie i/lub S. thermophilus) polegające na zmniejszeniu ubytków i nasilenia trądziku.12,23 Działanie to przypuszczalnie wynika ze zdolności probiotyków doustnych do zmniejszenia ogólnoustrojowego stresu oksydacyjnego, do regulacji cytokin oraz do obniżenia poziomu markerów stanu zapalnego.9 Dla łuszczycy danych klinicznych jest na razie mało, ale dwa badania na ludziach wykazały korzystne działanie – obniżenie poziomu markerów zapalnych dzięki B. infantis oraz zmniejszenie wielkości i liczby ubytków dzięki B. longum, B. lactis i L. rhamnosus podawanym w uzupełnieniu leczenia miejscowego na bazie kortykosteroidów.13 Podobne wyniki osiągnięto w przypadku łojotokowego zapaleniaskóry: stan zapalny i objawy złagodziły L. paracasei podawane doustnie.12 W przypadku raka skóry niektóre probiotyki mogą mieć potencjalnie ochronne działanie.16 Niemniej potrzebne są jeszcze badania kliniczne w celu optymalizacji składu szczepów probiotycznych i czasu trwania suplementacji oraz ustalenia, dla których pacjentów będzie ona najkorzystniejsza.14
Czy oś jelita skóra nie wystarczy? Trzeba jeszcze angażować mózg?
Już w 1930 r. dermatolodzy Stokes i Pillsbury24,25 uważali, że stan emocjonalny (lęk, depresja) może zaburzać mikrobiotę jelit i powodować miejscowe, a następnie ogólnoustrojowe stany zapalne27. Zalecali wtedy stosowanie zsiadłego mleka w celu odtworzenia korzystnych mikroorganizmów.
Dokładniej mówiąc, stres przypuszczalnie prowadzi do wydzielania neuroprzekaźników (serotoniny, norepinefryny i acetylocholiny) powodujących przepuszczalność jelit oraz miejscowy i ogólnoustrojowy stan zapalny rozprzestrzeniany przez krążącą krew11,23.
Na przykład kortyzol, hormon stresu, przypuszczalnie zmienia skład mikrobioty jelit, poziom krążących w organizmie cząsteczek neuroendokrynnych (tryptaminy, trimetyloaminy i serotoniny), a w końcu modyfikuje barierę skóry i powoduje stan zapalny skóry25.
czy skóra może również oddziaływać na jelita za pośrednictwem układu nerwowego?
Obraz
TRĄDZIK I ATOPOWE ZAPALENIE SKÓRY
Oś jelito-mózg-skóra może mieć związek z patologiami skóry, Na przykład wzrost i silną ekspresję substancji P (neuroprzekaźnika i neuromodulatora ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego) obserwuje się zarówno w trądziku, jak i w dysbiozie jelit. Substancja P jest znana jako czynnik uruchamiający ekspresję wielu mediatorów prozapalnych, w tym tych, które uczestniczą w patogenezie trądziku (IL-1, IL-6, TNF-α, PPAR-γ)22 23.
Oś jelito-mózg-skóra może również mieć udział w atopowym zapaleniu skóry25: zmieniona mikrobiota jelit powoduje zmiany w wytwarzaniu różnych neuroprzekaźników i neuromodulatorów, wpływając w ten sposób na funkcjonowanie bariery skóry i układu odpornościowego – dwóch kluczowych czynników patofizjologii atopowego zapalenia skóry25.
Wytwarzany przez mikrobiotę jelit tryptofan przypuszczalnie powoduje swędzenie skóry, natomiast pałeczki kwasu mlekowego i bifidobakterie hamują te odczucia25. Niektórzy badacze zastanawiają się również nad dwukierunkowym działaniem osi jelita-mózg-skóra – czy skóra może również oddziaływać na jelita za pośrednictwem układu nerwowego22?
Są silnie unaczynione, gęsto unerwione, mają wielkie znaczenie dla układu odpornościowego i zamieszkują je ogromne kolonie mikroorganizmów – jelita i skóra mają ze sobą sporo wspólnego.22 Ale to nie wszystko: od kilku lat jest coraz więcej dowodów na istnienie powiązań między jelitami a skórą (oś jelita-skóra), a nawet osi jelita-mózg-skóra.23
Human microbiome, conceptual image. Computer illustration showing the microbiome of the human body, including the colon (large intestine, lower centre). The microbiome is the collection of microbes (micro-organisms including bacteria, archaea, protists, fungi and viruses) found on and in the human body.
Wydaje się, że mikrobiota jelit gra aktywną rolę w patogenezie różnych chorób skóry, takich jak łuszczyca, trądzik różowaty czy atopowe zapalenie skóry
Dzieje się tak za pośrednictwem trzech mechanizmów: składu mikrobioty skórnej, jej działania barierowego lub jej odpowiedzi immunologicznej.
Wrzody skóry lub łuszczyca u pacjentów dotkniętych przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit, zapalenie skóry i łuszczyca u chorych na celiakię, dysbioza jelit i infekcja H. pylori u osób dotkniętych trądzikiem różowatym – to tylko niektóre z wielu przykładów powiązań między patologiami układu pokarmowego a patologiami skóry.22 Nie zostały one jeszcze do końca poznane, ale zaproponowano kilka scenariuszy tłumaczących tę oś jelita-skóra.
SKŁAD MIKROBIOTY SKÓRNEJ
Mikrobiota jelit może wpływać na skład mikrobioty skórnej.23 Udział w tym procesie mają prawdopodobnie krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA – octan, propionian itp.) stanowiące produkt fermentacji błonnika dokonywanej przez mikrobiotę jelit. Ich rola polega na zmianie dominacji niektórych mikroorganizmów lub profili mikrobowych skóry. Na przykład jelitowa bakteria (patrz tabela) Propionibacterium wytwarza przede wszystkim octan i propionian. Natomiast kwas propionowy ma właściwości przeciwbakteryjne. Działa na niektóre patogeny skórne, zwłaszcza na opornego na metycylinę gronkowca złocistego23. Natomiast komensalne bakterie skórne S. epidermidis i Cutibacterium acnes znacznie lepiej znoszą zmiany SCFA.23
Obraz
INTEGRALNOŚĆ BARIERY SKÓRY
Wydaje się, że dzieci cierpiące na atopowe zapalenie skóry cierpią również na dysbiozę jelit. Gdy w barierze jelit wystąpi ubytek, rośnie penetracja antygenów żywnościowych, toksyn bakteryjnych i patogenów.14 Na przykład wolny fenol i p-krezol zdolne do zakłócenia równowagi bariery skóry i zmniejszenia produkcji keratyny mogą być wytwarzane przez bakterie jelitowe, zwłaszcza Clostridiales difficile.14,22,23 Ilość witaminy D, której niski poziom został powiązany z atopowym zapaleniem skóry i łuszczycą, może być regulowana przez mikrobiotę jelit i uczestniczyć w systemie sygnalizacji między mikrobiotą a gospodarzem.14
W przypadku trądziku metabolity mikrobowe prawdopodobnie regulują różne funkcje skóry (proliferację komórek, metabolizm lipidów itp.) przy użyciu innych dróg metabolicznych.14 Wysoki indeks glikemiczny typowy dla posiłków nastolatków w krajach rozwiniętych wpływa na metabolizm insuliny, przypuszczalnie zapoczątkowując hiperproliferację gruczołów łojowych, lipogenezę i hiperplazję keratynocytów, przyczyniając się w ten sposób do rozwoju trądziku.14,23 Jest to zależność dwukierunkowa – uczestnicząca w tym procesie droga metaboliczna przypuszczalnie wpływa na skład mikrobioty jelit poprzez barierę jelit. Stąd bierze się zaklęty krąg polegający na pozytywnym sprzężeniu zwrotnym ze stanem zapalnym.23
ODPOWIEDŹ IMMUNOLOGICZNA SKÓRY
Mechanizmy oddziaływania mikrobioty jelit na mikrobiotę skórną prawdopodobnie obejmują także wpływ mikroorganizmów jelitowych na odporność ogólnoustrojową.22 Niektóre mikroorganizmy i metabolity jelitowe ułatwiają odpowiedź przeciwzapalną.24 Na przykład SCFA przypuszczalnie nasilają miejscowe i odległe działanie przeciwzapalne, zwłaszcza jeżeli chodzi o skórę.22 I odwrotnie – inne metabolity przypuszczalnie uczestniczą w pętli zapalnej i przyczyniają się do wystąpienia patologii skóry; na przykład bakterie nitkowate sprzyjają nagromadzeniu prozapalnych komórek Th17 i Th1.23
W przypadku trądziku różowatego niektórzy autorzy sugerują związek z Helicobacter pylori. Bakteria ta może działać prozapalnie za pośrednictwem peptydów.11,22 Inne mechanizmy działają w przypadku łuszczycy, kiedy to dochodzi do spadku liczebności gatunków korzystnych, takich jak Faecalibacterium prausnitzii13 albo Akkermansia muciniphila – gatunku uznanego za strażnika integralności nabłonka jelit chroniącego przez patologiami ze stanem zapalnym11. U pacjentów, których krew zawiera DNA bakteryjne, zaobserwowano znacznie wyższy poziom markerów ogólnoustrojowej odpowiedzi zapalnej (IL-1β, IL-6, IL-12, czynnik martwicy guza, interferon γ).11
Ewolucję mikrobioty skórnej można również zaobserwować w przypadku niepatologicznych zmian skórnych. Skóra nieustannie ma kontakt z różnymi endogennymi, egzogennymi i związanymi z trybem życia czynnikami, które mogą zmieniać fizyczne, mechaniczne i mikrobowe właściwości bariery skóry.19
Skórę wrażliwą określa się jako „ściągniętą”, swędzącą i piekącą w reakcji na bodźce, które normalnie nie powinny powodować takich odczuć. Obserwuje się ją u osób z cerą normalną lub zaburzeniami bariery skóry.19 Związek może z tym mieć nadmierna reaktywność nerwów skóry, bariera skórna oraz mikrobiota skórna.19 Naruszenie warstwy rogowej u osób wrażliwych może ułatwiać penetrację chemicznych, środowiskowych i mikrobowych czynników związanych ze zwiększoną wrażliwością skóry.19
Pieluszkowe zapalenie skóry dotyczy tylko skóry narażonej na pocieranie, nadmierne nawilżanie, zmienne pH i stały kontakt z moczem i kałem. Związek mogą z nim mieć Candida albicans i Staphylococcus aureus.20
Wrażliwość skóry może być związana z nadmierną aktywnością nerwów skóry, barierą skórną i mikrobiotą bytującą na skórze.
Obraz
GOJENIE RAN
Odpowiedzią na fizyczne przerwanie bariery skóry jest proces gojenia zaczynający się od stanu zapalnego, który jest wynikiem ścisłej współpracy komórek odpornościowych i bakterii uczestniczących w tym procesie.21 Bakterie komensalne, takie jak Staphylococcus, Streptococcus, Pseudomonas, Corynebacterium, mają na gojenie zarazem pozytywny i negatywny wpływ: pobudzają układ odpornościowy gospodarza i redukują inwazję innych chorobotwórczych mikroorganizmów, ale utrata różnorodności drobnoustrojów często prowadzi do przedłużającego się stanu zapalnego, który może opóźnić gojenie.21 Ten ścisły związek między gospodarzem a jego mikrobiotą skórną w procesie gojenia może otwierać nowe ścieżki terapeutyczne, takie jak kremy bogate w przeciwmikrobowe peptydy, w niszczące biofilmy probiotyki albo w przeciwzapalne bakterie.12,21
ZAPACH CIAŁA
Zapach ciała człowieka jest efektem dokonywanego przez bakterie rozkładu składników potu (aminokwasów, kwasów tłuszczowych i gliceroli), którego produktem są nieprzyjemnie pachnące cząsteczki: „siarkowy” lub „kwaśny” zapach kwasu octowego wytwarzanego przez Staphylococcus spp u dzieci i nastolatków, „kwaśna” woń tioalkoholi wytwarzanych przez Corynebacterium i Staphylococcusspp u dorosłych itp.7 Częste stosowanie dezodorantów i antyperspirantów zmienia skład mikrobioty skóry pach, ponieważ faworyzuje gronkowce kosztem maczugowców, co u dorastającej młodzieży jest przeciwskuteczne.7
ZDANIEM EKSPERTA
Czy probiotyki mogą być trzecim sposobem radzenia sobie z zapachem ciała oprócz dwóch stosowanych obecnie klasycznych metod (dezodoranty z alkoholem lub antyperspiranty)?
"Myślę, że jest możliwe, że regularne stosowanie przez długi czas produktu przeciw zapachowi ciała zawierającego żywe mikroorganizmy może zmienić skład mikrobioty pach w taki sposób, że będzie ona mniej podatna na wytwarzanie zapachów. Przypuszczam jednak, że działanie to jest bardzo słabe i prawdopodobnie mniej skuteczne niż antymikrobowe działanie alkoholu. Ponadto probiotyki nie będą w stanie powstrzymać wilgotnienia pach (wytwarzania potu) tak skutecznie jak zawarty w antyperspirantach chlorowodorotlenek glinu, który blokuje gruczoły potowe."
Mikrobiota skórna to dynamiczny system, w którym mikroorganizmy nieustannie konkurują o przetrwanie. Równowaga ta niekiedy zostaje zachwiana: bakterie komensalne stają się patogenami oportunistycznymi1,4 i pojawia się dysbioza charakterystyczna dla patologicznych (trądziku, łuszczycy, zapalenia skóry itd.) i niepatologicznych (podrażnień, ran, zapachu) stanów skóry. Do ustalenia pozostaje, czy nierównowaga ta jest ich przyczyną, czy skutkiem.2
Trądzik, łuszczyca, trądzik różowaty... Wiele patologii skóry ma związek z dysbiozami, które mogą mieć charakter diagnostyczny i predykcyjny, a nawet otwierać potencjalne ścieżki terapeutyczne.
RAK SKÓRY
Fizjopatologia:
w przypadku niektórych nowotworów skóry dysbiozy mogą sprzyjać kancerogenezie.9,10,11,12 I odwrotnie – zdrowa mikrobiota może hamować występowanie guzów poprzez regulację układu odpornościowego i kontrolę stanu zapalnego.
Udział mikrobioty:
możliwość powodowania przewlekłego stanu zapalnego prowadzącego do raka skóry przez S. aureus, Streptococcus pyogenes i Pseudomonas aeruginosa, β ludzkiego papillomawirusa, wirusa Epsteina-Barr i grzyby Malassezia lub Candida,16
związek infekcji S. aureus z nasileniem chłoniaka skórnego T-komórkowego.12
ŁUSZCZYCA
Fizjopatologia:
mediowana immunologicznie patologia wieloczynnikowa z udziałem czynników genetycznych, zakłóceń układu odpornościowego i środowiskowych czynników wyzwalających.
Częstotliwość występowania:
2–3% populacji. Pojawia się często w wieku 15-20 lat.11 Często wykazuje dwa szczyty częstotliwości (w wieku 20–30, a następnie 50–60 lat).13
Udział mikrobioty:
zmiana składu mikrobioty skórnej i utrata różnorodności11 wpływająca nie tylko na uszkodzenia, ale także na całość mikrobioty skórnej.11
Mikroorganizmy związane z choroba są na razie słabo zidentyfikowane.1,11 Wiele danych jest sprzecznych. Niemniej S. aureus jest liczniejszy i ma udział w stanie zapalnym (nasila odpowiedź limfocytów Th17 wyzwalających prozapalne cytokiny).11
Często ma związek z dysbiozą jelit.14
TRĄDZIK
Fizjopatologia:
wieloczynnikowa przewlekła choroba zapalna obejmująca łojotok, nieprawidłową keratynizację kanałów pęcherzykowych oraz dysbiozę mikrobioty skórnej związaną z dominacją zjadliwych filotypów C. acnes.9
Częstotliwość występowania:
ósma co do częstotliwości choroba skóry dotykająca 9,38% ludności świata (bez podziału na kategorie wiekowe). W niektórych krajach dotyka 35–100% nastolatków.10
Udział mikrobioty:
utrata równowagi między różnymi filotypami C. acnes (bardziej zjadliwy filotyp IA1 zaczyna dominować i powoduje zapalenie, pobudzając wrodzoną odporność);9
utrata wzajemnej kontroli C. acnes (utrzymuje kwaśne pH i hamuje rozwój S. epidermidis) i S. epidermidis (działa przeciwzapalnie, hamuje namnażanie C. acnes);9
przypuszczalna drugorzędna rola prozapalna (zapalenie mieszków włosowych) oportunistycznych gatunków grzybów mieszka włosowego i gruczołu łojowego (Malassezia i, być może, Candida);11
dodatkowy wpływ diety na nasilenie trądziku (interakcja z mikrobiota jelit).9
ATOPOWE ZAPALENIE SKÓRY (EGZEMA)
Fizjopatologia:
przewlekła choroba zapalna skóry łącząca silną predyspozycję genetyczną oraz zaburzenie bariery skóry i układu odpornościowego (zapalne limfocyty Th2), co powoduje zwiększoną podatność na infekcje i alergeny.11,15
Częstotliwość występowania:
do 20% niemowląt i 3% dorosłych na świecie,11 przy nawet 10% dorosłych w krajach rozwiniętych.14
Udział mikrobioty:
utrata różnorodności mikrobioty skórnej11,12 zarówno w strefach uszkodzonych, jak i zdrowych;
wzrost liczebności gronkowców, proliferacja S. aureus związana z mniejszym wytwarzaniem peptydów przeciwmikrobowych przez keratynocyty pod wpływem limfocytów Th2;15 w odpowiedzi wzrost liczebności S. epidermidis w najmniej ostrych formach;12
korelacja między gęstością kolonizacji S. aureus a nasileniem choroby i stanu zapalnego.11
ŁOJOTOKOWE ZAPALENIE SKÓRY (ŁZS) I ŁUPIEŻ
Fizjopatologia:
przewlekła choroba skóry wynikająca ze złożonej interakcji między grzybem Malassezia, keratynocytami a reakcją zapalną spowodowaną przez zmianę składu lipidowej skóry.12,18
Częstotliwość występowania:
trzy szczyty (wczesne dzieciństwo, okres dorastania i okres po ukończeniu 50 lat). ŁZS i łupież dotyka połowę dorosłej populacji.11,18
Udział mikrobioty:
hydroliza lipidów skóry przez grzyb Malassezia do postaci wolnych kwasów tłuszczowych powodująca reakcję zapalną;16
z łojotokowym zapaleniem skóry najczęściej wiąże się nasilona obecność gatunków Malassezia, M. restricta, M. globose i M. furfur; dwa pierwsze gatunki są najbardziej zjadliwe (wytwarzają drażniące kwasy oleinowe, powodując aktywację IL-8 i IL-17);17
mikrobiota obszarów uszkodzonych zdominowana przez Actinetobacter, Staphylococcus i Streptococcus;11
korelacja między nasileniem choroby a zmniejszeniem zróżnicowania bakterii; brak korelacji z ilością Malassezia.12
TRĄDZIK RÓŻOWATY
Fizjopatologia:
przewlekła choroba zapalna o niepewnej patofizjologii obejmująca reaktywność naczynioruchową, predyspozycje genetyczną, zaburzenie wrodzonej odpowiedzi immunologicznej oraz współistniejące choroby przewodu pokarmowego.17
Częstotliwość występowania:
między 0,9% a 10% ludności Ameryki i Europy.11
Udział mikrobioty:
pobudzanie wytwarzania peptydów zapalnych oraz czynników wzrostu komórek przez Demodex folliculorum – roztocz gruczołów łojowych; gruczoły te mogą być również siedliskiem prozapalnej bakterii Bacillus oleronius;11
udział wariantu S. epidermidis, bardziej zjadliwego niż bakteria komensalna;11
Mikrobiotę skórną przez długi czas uważano za potencjalne źródło infekcji. Obecnie uznaje się ją za czynnik ważny dla zdrowia gospodarza,2 chociaż jej interakcje z organizmem dopiero zaczęto wyjaśniać.
Choć wciąż trudno zdefiniować „zdrową” mikrobiotę skórną, powszechnie uważa się, że jest to mikrobiota zróżnicowana i obejmująca bakterie komensalne.2 Taka zrównoważona mikrobiota uczestniczy w ochronie przez infekcjami, swoją obecnością zmniejszając kolonizację dokonywaną przez patogeny. Na przykład żyjąca w gruczołach łojowych C. acnes wydziela zawarte w sebum kwasy tłuszczowe zapewniające skórze kwaśny odczyn hamujący namnażanie się patogenów.8
Inne bakterie wydzielają bakteriocyny i inne substancje antymikrobowe: S. epidermidis wydziela proteazę niszczącą biofilm S. aureus; bytująca w nosie bakteria Staphylococcus lugdunensis wytwarza antybiotyczny peptyd zwalczający wiele patogenów, między innymi S. aureus, Enterococcus faecalis, Listeria monocytogenes, Streptococcus pneumoniae i Pseudomonas aeruginosa.2
Natomiast Corynebacterium striatum modyfikuje program transkrypcyjny bakterii S. aureus, hamując geny związane ze zjadliwością i stymulując geny związane z komensalizmem.6,8 Zatem mikrobiota skórna zachowuje równowagę nie tylko poprzez konkurencyjne wykluczenie, ale także poprzez subtelne interakcje między mikroorganizmami.6
Obraz
MODULACJA UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO
Mikrobiota skórna gra również kluczową rolę w rozwoju i regulacji wrodzonej i nabytej odporności.2 Moduluje ona ekspresję wrodzonych czynników immunologicznych (interleukina IL-1a, peptydy przeciwmikrobowe itp.) wytwarzanych przez keratynocyty i sebocyty,6 a nawet wytwarza niektóre z tych czynników.
Na przykład S. epidermidis może, zależnie od sytuacji, pobudzać lub zmniejszać stan zapalny: hamuje wyzwalanie zapalnych cytokin przez keratynocyty i odpowiedzi immunologiczne uszkodzonych komórek skóry, wzmacnia mechanizmy obronne skóry przed stanem zapalnym, nasilając ekspresję genów kodujących peptydy przeciwmikrobowe, moduluje ekspresję limfocytów T skóry.2S. epidermidis sprzyja tolerancji na mikrobioty komensalnej, regulując odpowiedzi immunologiczne na patogeny oraz podczas gojenia ran.8Roseomonas mucosa, Malassezia spp. czy Corynebacterium accolens mogą również modulować odpowiedzi immunologiczne keratynocytów i gospodarza.8
Znaczenie ma również profil genetyczny bakterii: szczepy Cutibacterium acnes pochodzące ze skóry trądzikowej mają geny kodujące czynniki wirulencji, które mogą tłumaczyć większa aktywność prozapalną. I odwrotnie – szczepy pochodzące ze skory zdrowej, w których czynniki te są nieobecne, sprzyjają wytwarzaniu przeciwzapalnych cytokin.8
Mikrobiota skórna zdrowych osób wydaje się stosunkowo stabilna, przynajmniej na przestrzeni kilku miesięcy lub lat.3,4 Niemniej na skład mikrobioty skóry ludzkiej wpływa zarówno jej gospodarz, jak i otoczenie.
Skład mikrobioty skórnej wznacznym stopniu zależy od gospodarza, a dokładniej od jego wieku, płci, czynników genetycznych, stanu odporności, aktualnych stanów patologicznych (skóry i nie tylko), obszaru ciała, interakcji między mikroorganizmami, diety i stresu.2
Początkowa kolonizacja skóry noworodka zależy od rodzaju porodu4,7 – dzieci urodzone siłami natury przejmują bakterie pochwy (Lactobacillus, C. albicans), a urodzone przez cesarskie cięcie – mikroorganizmy skórne (Staphylococcus, Streptococcus). W kilka godzin po narodzeniu ilość wydzielanego sebum znacznie rośnie i utrzymuje się na tym poziomie przez kilka dni, po czym spada.2 Niedojrzały układ odpornościowy umożliwia łatwą kolonizację z powodu całkowitego braku reakcji zapalnych.4
W okresie dojrzewania mikrobiota skóry ulega zasadniczej przebudowie pod wpływem zmian hormonalnych pobudzających wydzielanie sebum – wzbogaca się o organizmy lipofilne (Cutibacterium, Malassezia), choć do tej pory dominowały w niej Firmicutes, Bacteroidetes i Proteobakterie oraz zróżnicowana kolonia grzybów.4
Obraz
WPŁYW ŚRODOWSIKA
Na skład mikrobioty skórnej wpływa również wiele czynników zewnętrznych:2 tryb życia, higiena domu i osobista, współmieszkańcy, geograficzna strefa zamieszkania, nasłonecznienie, wykonywany zawód (oraz odzież, której noszenia wymaga) itp. Na przykład styczność z innymi ludźmi, a także ze zwierzętami domowymi i przedmiotami (telefonem, klawiaturą komputera, salą lekcyjną itp.) modyfikuje mikrobiotę skórną i tłumaczy podobieństwa między mikrobiotą mieszkańców tego samego gospodarstwa domowego lub członków tej samej grupy.3
Co więcej, poszczególne okolice ciała nie są eksponowane na te same warunki danego środowiska – niektóre kontaktują się z nim częściej (dłonie), inne są mniej eksponowane na ultrafiolet itp.3,4 Niemniej mikrobiota skórna jest stosunkowo stabilna u dorosłych, co sugeruje istnienie wzajemnie korzystnych interakcji między mikroorganizmami a gospodarzem.6
Skóra – czwarta pod względem intensywności zasiedlenia przestrzeń w organizmie ludzkim2 – jest domem dla złożonej społeczności mikroorganizmów.2 Bakterie, grzyby, pasożyty i wirusy żyją na niej w unikatowej równowadze, innej dla każdego człowieka, tak niepowtarzalnej, że niektórzy badacze przywodzą na myśl indywidualny mikrobowy identyfikator.5
Na każdym z nas żyje nie jedna, ale wiele mikrobiot skórnych. Mikrobiota wykazuje różnice „poziome” między poszczególnymi okolicami ciała (twarz, pachy itp.), ale również „pionowe” występujące w poszczególnych warstwach nabłonka tworzących skórę.
BAKTERIE, GRZYBY, WIRUSY I PASOŻYTY
Mimo swojej łatwej dostępności mikrobiota skórna wciąż jest słabo poznana. Jest niezbyt liczna w porównaniu z jelitem grubym. Liczebnością wynoszącą 1011 bakterii przypomina raczej jelito cienkie.1 Mikrobiota skórna jest zatem czwarta pod względem liczby mikroorganizmów po przewodzie pokarmowym, jamie ustnej i pochwie.2
Obejmuje ona kilka rodzajów bakterii (Actinobacteria, Firmicutes, Proteobacteria i Bacteroidetes), archeony i różne gatunki grzybów, głównie z rodzaju Malassezia.2,3 Wśród zidentyfikowanych gatunków bakterii są przede wszystkim Cutibacterium acnes i Staphylococcus epidermidis, przy czym ich szczepy różnią się u poszczególnych osób; zależą również od stanu skóry (patologicznego lub nie) i od miejsca pobrania próbki.3,6
Na skórze zdrowych osób wykryto również wirusy (papillomawirusy, adenowirusy i inne), choć są one jeszcze słabo opisane,2 a także fagi zwalczające C. acnes i S. epidermidis, co sugeruje istnienie złożonego wiromu. Jeszcze rzadziej opisywane są niezbyt liczne pasożyty (roztocza takie jak nużeniec i inne).3
ZMIENNOŚĆ „POZIOMA” ZALEŻNA OD OKOLIC CIAŁA
Skóra nie jest jednorodnym habitatem: jej powierzchnia jest kwaśna, słona i natleniona, natomiast wgłobienia, w których znajdują się mieszki włosowe, oferują środowisko beztlenowe i bogate w lipidy.6
W oparciu o kryteria takie jak pH, temperatura, wilgotność, intensywność wydzielania potu i zawartość lipidów wyróżnia się zazwyczaj trzy główne nisze:1,3,4
strefy łojowe (twarz, klatka piersiowa, plecy) wydzielające bogate w lipidy sebum; - strefy suche;
strefy suche (przedramię, dłonie);
strefy wilgotne (pachy, zgięcie łokcia, nozdrza, tylna strona kolana i pachwiny), w których liczne gruczoły potowe uczestniczą w termoregulacji (pot), zakwaszają skórę i wydzielają antybakteryjne peptydy.
Niektórzy autorzy wyróżniają czwartą strefę, którą są stopy (przestrzenie między palcami, paznokcie i pięty)4 (patrz tabela).
Obszary te to nisze ekologiczne sprzyjające rozwojowi unikatowej społeczności mikroorganizmów. Strefy najbardziej eksponowane i suche, takie jak dłonie, są najbardziej zróżnicowane. Mikrobiota skóry wilgotnych, bogatych w pot pach jest zdominowana przez rodzaje Corynebacterium i Staphylococcus, natomiast okolice bogate w lipidy – takie jak twarz – zasiedla mikrobiota znacznie mniej urozmaicona (bakterie Cutibacterium, grzyby z rodzaju Malassezia, roztoczDemodex folliculorum).3
Mikrobioty poszczególnych okolic różnią się również liczebnością, od 102 bakterii na cm2 na czubkach palców i plecach do 106 bakterii na cm2 na czole i pod pachami.2
Obraz
ZMIENNOŚĆ „PIONOWA” ZALEŻNA OD WARSTW SKÓRY
Długo panowało przekonanie, że mikroorganizmy skórne bytują tylko na naskórku, w mieszkach włosowych oraz gruczołach łojowych i potowych. Mikroorganizmy żyją jednak również w głębszych warstwach skóry, to jest w skórze właściwej i znajdującej się pod nią tkance tłuszczowej.2
Na powierzchni im grubsza warstwa rogowa, tym mniej mikroorganizmów się na niej znajduje.1
Następnie – w kierunku od warstw górnych do obszarów podskórnych – mikrobiota ewoluuje i stopniowo traci indywidualną specyfikę.4,5
W skórze właściwej i podskórnej tkance tłuszczowej więcej jest proteobakterii, natomiast Actinobacteria i Firmicutes są reprezentowane słabiej niż na naskórku.2
Badanie wykazało, że rekombinowane endolizyny otrzymane z profaga są w stanie wyeliminować biofilm bakteryjny odpowiedzialny za bakteryjne zapalenie pochwy bez szkody dla pożytecznych bakterii mikrobioty pochwy. Wyniki są obiecujące.
Bakteryjne zapalenie pochwy to częsty problem kobiet w wieku rozrodczym. Dotyka od 10 do 30% kobiet na świecie. Wiąże się z podwyższonym ryzykiem bezpłodności i powikłań ciąży. Zwiększa również zagrożenie zarażeniem chorobami przenoszonymi drogą płciową. Polega na zaburzeniu równowagi mikrobioty pochwy, któremu towarzyszy charakterystyczny biofilm na nabłonku pochwy wytwarzany przez dominująca w nim bakterię Gardnerella. Problem polega na tym, że biofilm ten często jest oporny na leczenie antybiotykami. Antybiotyki szybko łagodzą objawy, ale w ponad 60% przypadków w ciągu sześciu miesięcy dochodzi do nawrotu choroby. Nowe badanie pozwoliło przetestować alternatywną terapię (sidenote:
Endolizynynami
Endolizyny to enzymy bakteriofagów powodujące lizę ściany komórkowej bakterii i umożliwiające uwolnienie fagów
) typu 1,4-beta-N-acetylomuramidazy otrzymywanymi z (sidenote:
Profagów
Profagi to genomy bakteriofagów wbudowane w genom gospodarza. (Saussereau and Debarbieux 2012)
) w genomie Gardnerelli.
Działanie bakteriobójcze 10 razy silniejsze niż typ dziki
W tym celu autorzy stworzyli kilka endolizyn zmodyfikowanych poprzez rearanżację domeny. Przebadali ich działanie bakteriobójcze na szczepach Gardnerelli w porównaniu z endolizynami dzikimi. Endolizyny rekombinowane wykazały się działaniem bakteriobójczym 10 razy silniejszym niż dzikie. Najaktywniejsza z nich, nazwana endolizyną PM-477, została przebadana na panelu 20 szczepów Gardnerelli (z (sidenote: G. vaginalis, G. leopoldii, G. piotii and G. swidsinskii)) i wykazała się wyższą skutecznością niż testowane antybiotyki (metronidazol, tinidazol, klindamycyna). PM-477 nie działa natomiast w żaden sposób na pożyteczne pałeczki kwasu mlekowego ani na inne gatunki bakterii pochwowych. Autorzy wywnioskowali, że endolizyna PM-477 działa wysoko selektywnie na Gardnerellę i zabija szczepy należące do każdego z jej czterech głównych gatunków, ale nie niszczy pożytecznych pałeczek kwasu mlekowego ani innych gatunków typowych dla mikrobioty pochwy. Potwierdzili tę obserwację przy użyciu mikroskopii na współkulturach Gardnerelli i pałeczek kwasu mlekowego. PM-477 (w ilości 460 µg/ml przez 5 godzin) powoduje lizę G. vaginalis i G. swidsinskii w monokulturach, a także we współkulturze, natomiast nie wpływa na pałeczki kwasu mlekowego we współkulturach.
Skuteczność na wymazach pobranych od pacjentek
Aby pójść jeszcze dalej i zanalizować skuteczność PM-477 w środowisku fizjologicznym bliskim stanu in vivo, badacze poddali działaniu substancji wymazy pobrane od 15 pacjentek dotkniętych bakteryjnym zapaleniem pochwy i zbadali je metodą fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ (FISH). Wykazali, że w 13 przypadkach na 15 PM-477 zabijała bakterie Gardnerella i fizycznie rozpuszcza biofilmy bez wpływu na mikrobiotę pochwy. Zdaniem autorów, stosowanie endolizyn może być obiecującą opcją terapeutyczną w walce z bakteryjnym zapaleniem pochwy umożliwiającą rezygnację z antybiotyków będących przyczyną nawrotów choroby i oporności na leczenie.