Co to jest zakaźny nieżyt żołądka i jelit? Jaki ma związek z mikrobiotą jelit?

Nieżyt żołądka i jelit to choroba biegunkowa, często o bardzo silnych objawach, które w większości przypadków szybko ustępują.⁴ U dotkniętych nią pacjentów obserwuje się zaburzenie równowagi mikrobioty jelit.⁵ Może ona trwać po wyleczeniu infekcji. Wiąże się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia chorób przewlekłych.⁶

Stosunkowo łagodny w krajach Zachodu nieżyt żołądka i jelit jest jedną z głównych przyczyn zgonów w krajach rozwijających się, zwłaszcza u dzieci w wieku poniżej 5 lat.⁴ Jest on w tych krajach wielkim problemem z dziedziny zdrowia publicznego, ponieważ odpowiada za 10% zgonów dzieci.¹ Największą śmiertelnością charakteryzują się kraje rozwijające się,⁸ gdzie hospitalizacja często⁹ jest związana z ciężkim odwodnieniem powodowanym przez tę chorobę. Skąd to się bierze? Przyczyną jest połknięcie chorobotwórczego (sidenote: Patogen To mikroorganizm, który powoduje lub może spowodować chorobę Pirofski LA, Casadevall A. Q and A: What is a pathogen? A question that begs the point. BMC Biol. 2012 Jan 31;10:6. ) mikroorganizmu. Najczęściej jest to wirus. Mamy wtedy do czynienia z wirusowym nieżytem żołądka i jelit.

Rotawirus jest jedną z głównych przyczyn wirusowego nieżytu żołądka i jelit na świecie oraz śmiertelnych biegunek u dzieci w krajach rozwijających się, mimo że istnieje szczepionka.¹⁰ Oczywiście, chorobę mogą powodować również inne wirusy (norowirus, adenowirus itp)⁴. Nieżyt żołądka i jelit może jednak być spowodowany również przez bakterię (bakteryjny nieżyt żołądka i jelit) lub przez pasożyta, zwłaszcza podczas podróży.⁷ Rzadko jednak udaje się ustalić, z jakim patogenem mamy do czynienia.¹¹

Źródłem zakażenia jest skażone pożywienie lub woda, a także bezpośrednie kontakty międzyludzkie połączone z zaniedbaniem higieny.⁶ Dane wykazujące związek między mikrobiotą jelit a nieżytem żołądka i jelit są na razie bardzo ograniczone. Niemniej jednak podczas infekcji – niezależnie od jej przyczyny – u pacjentów obserwuje się zaburzenie równowagi jelit (dysbiozę (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) ).^5,12,13 Z badań wynika, że dzieci cierpiące na ciężki nieżyt żołądka i jelit z powikłaniami– zwłaszcza dzieci zakażone rotawirusem – wykazują zmniejszone zróżnicowanie mikrobioty jelit w porównaniu z dziećmi zdrowymi.¹⁴ Inne badania sugerują, że zmiany mikrobioty jelit mogą trwać długo i niekorzystnie wpływać na zdrowie. Sprzyjają przede wszystkim występowaniu zespołu jelita drażliwego.¹⁵ Aktualne dane dotyczące roli mikrobioty jelit w powstawaniu, rozwoju, powikłaniach i ewolucji choroby wymagają szerzej zakrojonych badań.

Objawy bywają bardzo silne, ale nie trwają długo

Oprócz biegunki (czyli co najmniej trzech miękkich lub płynnych wypróżnień w ciągu dnia)⁶ mogą wystąpić inne objawy, takie jak mdłości, wymioty, bóle brzucha, gorączka lub jadłowstręt.¹⁶ Objawy wirusowego nieżytu żołądka i jelit zazwyczaj trwają krócej niż tydzień. Najczęściej ustępują po 1–3 dniach.⁴ Największej uwagi wymagają dzieci, osoby starsze i o osłabionej odporności, które są najbardziej narażone na odwodnienie.⁴ W niektórych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe badania (analizę stolca, morfologię krwi itp.), żeby wykluczyć inne choroby.⁴

Antybiotyki często są bezużyteczne, a nawet przeciwskuteczne 

Niezależnie od przyczyny nieżytu żołądka i jelit leczy się go objawowo.⁴ W przypadku biegunki podstawowym leczeniem jest nawadnianie.⁶ Leczenie antybiotykami ma uzasadnienie tylko w przypadku ustalenia, że biegunka ma charakter bakteryjny.¹¹ W przypadku zakażenia wirusowego antybiotyki mogą się okazać wręcz przeciwskuteczne!¹¹ Natomiast przyjmowanie probiotyków, których celem jest odtworzenie mikrobioty jelit, może ograniczyć nasilenie i czas trwania objawów.^7,17

BMI 21.19

• Mikrobiotę jamy ustnej tworzy ponad 700 gatunków bakterii, które umożliwiają zachowanie odpowiedniej higieny jamy ustnej (zęby, dziąsła, język itp.) i szeroko rozumianego dobrego ogólnego stanu zdrowia. Zakłócenie tej równowagi (dysbioza), wynikające z nieodpowiedniej higieny jamy ustnej, spadku odporności lub czynników genetycznych, prowadzi do rozwoju miejscowych infekcji (ubytków, zapalenia przyzębia itp.). Mogą one przekształcić się w poważniejsze schorzenia, takie jak choroby sercowo-naczyniowe. Higiena i opieka stomatologiczna pozostają najskuteczniejszą metodą zapobiegania.
• W przewodzie słuchowym zewnętrznym skład mikrobioty ucha jest ściśle powiązany ze składem mikrobioty skóry. Najnowsze badania wykazały, że przewód słuchowy mogą zasiedlać bakterie Alloiococcus otits i Corynebacterium otitidis, dwa gatunki bakterii powodujące infekcje ucha środkowego, które jednak we wspomnianym przewodzie słuchowym nie wykazują objawów niekorzystnych dla gospodarza. To odkrycie sugeruje, że przewód słuchowy zewnętrzny jest swego rodzaju rezerwuarem patogenów dla ucha środkowego.
• Chociaż mikrobiota jamy ustnej znajduje się blisko mikrobioty jamy nosogardzieli, zasiedlającej część nosową dróg oddechowych i gardło, składa się z całkowicie odmiennych mikroorganizmów.

Analiza mikrobioty górnych dróg oddechowych pozwala na wczesne rozpoznanie chorób wynikających z dysbiozy (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) , a także przyczynia się do rozwoju spersonalizowanej medycyny opartej na probiotykach.

Czym jest mikrobiota płuc?

W przeciwieństwie do swojej znanej od dłuższego czasu krewniaczki, mikrobioty jelitowej, mikrobiota płuc dopiero od niedawna stanowi przedmiot badań naukowych. Opóźnienie to można częściowo wytłumaczyć trudnościami w pozyskiwaniu próbek i dostępie do organu – czynności te często wymagają bowiem użycia inwazyjnych metod³. Dodatkowym utrudnieniem jest ryzyko zakażenia płuc bakteriami bytującymi w górnych drogach oddechowych⁴. Obecność mikroflory w płucach po raz pierwszy wykazano w 2010 roku⁵, jednak od tamtej pory wykonano niewiele badań w celu odkrycia roli tworzących ją mikroorganizmów³.  

Mimo to obecną wiedzę na temat składu mikrobioty płuc możemy streścić w trzech punktach:

• Niewielkie zagęszczenie bakterii⁵. 
• Duża różnorodność biologiczna. U osób zdrowych dominujące typy bakterii bytujących w płucach należą do rodzajów Prevotella, Veillonella, Streptococcus, Neisseria, Fusobacterium oraz Haemophilus⁵. Równowaga mikrobioty płuc opiera się na rytmie wdechów i wydechów⁶.
• Duża liczebność bakterii beztlenowych, czyli takich, które rozwijają się bez dostępu do tlenu⁷. Wśród nich znajdziemy gatunki należące do rodzajów Fusobacterium, Porphyromonas, Prevotella i Veillonella⁷.

Warto pamiętać, że bakterie to nie jedyne mikroorganizmy (sidenote: Mikroorganizmy Organizmy żywe zbyt małe, aby zobaczyć je gołym okiem. Są to bakterie, wirusy, grzyby, archeony, pierwotniaki itp. Potocznie nazywa się je mikrobami. What is microbiology? Microbiology Society. ) zasilające mikrobiotę płuc zdrowego człowieka! Oprócz nich bytują tu też grzyby (w tym gatunki z rodzaju Eremothecium, Systenostrema i Malassezia oraz z rodziny Davidiellaceae), a także wirusy (gatunki z rodziny Anelloviridae, jak również liczne bakteriofagi (sidenote: Bakteriofag Wirus atakujący bakterie Scitable by Nature education_2014. Bacteriophage definition ) )². Niedawno na poziomie płuc wykryto ponadto obecność tzw. archeonów (sidenote: Archeony Rodzaj mikroorganizmów (innych niż bakterie), które występują we wszystkich typach środowisk, w tym w warunkach skrajnych Archaea. Microbiology Society   ) ⁸. Choć jednak wszystkie te mikroorganizmy wchodzą w skład mikrobioty płuc, obecnie dostępne dane na ich temat są ograniczone.

Dlaczego mikrobiota płuc odgrywa tak istotną rolę dla naszego zdrowia?

Bytujące w płucach mikroorganizmy odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu tego organu w równowadze. Uznaje się, że mikrobiota płuc spełnia cztery ważne zadania:

• Stanowi barierę dla patogenów i pomaga zwalczać infekcje dróg oddechowych⁹, działając dokładnie w ten sam sposób co mikrobiota jelitowa.
• Pełni rolę obronną, aktywnie uczestnicząc w stymulowaniu odporności wrodzonej i nabytej (sidenote: Odporność wrodzona i nabyta Rganizm ludzki jest wyposażony w dwa mechanizmy obronne – odporność wrodzoną oraz odporność nabytą. Odporność wrodzona to pierwsza linia obrony skierowana przeciwko czynnikom zakaźnym, działająca na zasadzie natychmiastowej reakcji. Odporność nabyta pojawia się nieco później, za to zapewniana przez nią ochrona ma charakter trwały Janeway CA Jr, Travers P, Walport M, et al. Immunobiology: The Immune System in Health and Disease. 5th edition. New York: Garland Science; 2001. Principles of innate and adaptive immunity. ) w przypadku infekcji^10,11.
• Bierze udział w procesie dojrzewania płucnego układu odpornościowego, który umożliwia m.in. wykształcenie tolerancji na alergeny¹².
• Wpływa na budowę płuc, a konkretnie na liczbę pęcherzyków płucnych – co stwierdzono na podstawie badań przeprowadzonych na myszach¹³.

Z jakimi chorobami wiąże się brak równowagi mikrobioty płuc?

Naruszenie równowagi składu mikrobioty płuc prowadzi do dysbiozy (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) ¹⁴, która może być powiązana w pewnymi chorobami. Jak dotąd naukowcom nie udało się określić, czy dysbioza jest przyczyną, czy też skutkiem tych chorób.

Przyjrzyjmy się bliżej niektórym schorzeniom, które mogą mieć związek z dysbiozą płuc:

• infekcje dróg oddechowych w okresie jesienno-zimowym, takie jak przeziębienie czy grypa (najczęściej pochodzenia wirusowego), w których dochodzi do zaburzenia równowagi układu odpornościowego płuc, jak również do dysbiozy płuc i jelit¹⁵.
• astma¹⁶: przewlekła choroba układu oddechowego, na którą cierpi ponad 260 milionów osób na świecie¹⁶. Z chorobą tą powiązany jest brak równowagi mikrobioty płuc16, ale także flory bakteryjnej jelit¹⁸ i nosa¹⁹.
• mukowiscydoza, czyli rzadka choroba genetyczna, która atakuje głównie drogi oddechowe oraz układ pokarmowy²⁰
• przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), charakteryzująca się stopniowym zwężaniem się dróg oddechowych i płuc oraz ich trwałą obstrukcją, co powoduje znaczne trudności w oddychaniu¹⁶.

Jak dbać o mikrobiotę w naszych płucach?

Wiesz już, jak bardzo mikrobiota jelitowa oraz oś jelito-płuca wpływają na stan Twojego zdrowia. Rola ta jest już dobrze znana naukowcom, którzy obecnie pracują nad strategiami mającymi na celu zapobieganie infekcjom płuc oraz ich leczenie^23,24.

W kwestii zapobiegania infekcjom dróg oddechowym w okresie jesienno-zimowym dość obiecujące rezultaty przyniosło łączne stosowanie probiotyków z prebiotykami²⁵. U niemowląt niektóre probiotyki pozwalają zapobiegać infekcjom już od pierwszych miesięcy życia²⁶. Wreszcie niektóre badania przeprowadzone wśród studentów wykazały korzyści ze stosowania probiotyków jako metody leczenia, która znacznie skraca czas utrzymywania się objawów^27,28.

Co to jest biegunka podróżnych?

W przeciwieństwie do rozpowszechnionych przekonań, biegunka podróżnych nie ma związku z egzotycznym jedzeniem niestrawnym dla nieprzyzwyczajonego żołądka. Jest to autentyczna infekcja, którą mogą powodować bakterie (Escherichia coli, Salmonella, Shigella, Campylobacter). Najczęściej tak właśnie jest.² Czasami w grę wchodzi jakiś pasożyt (Giardia, Cryptosporidium itp.) lub wirus (norowirus, rotawirus).² Odpowiedzialny za biegunkę patogen jest stwierdzany tylko u 40–60% podróżnych wykazujących objawy.⁴ Głównymi nośnikami zarazków w tym przypadku są skażone produkty spożywcze (zwłaszcza surówki, niedogotowane, niedosmażone lub niedopieczone mięso i ryby, nieobrane owoce itp.), a także skażona woda.⁵ Można się również zarazić od człowieka, jeżeli nie przestrzega się zasad higieny.⁵

Co ma z tym wspólnego mikrobiota? 

Jednym z zadań mikrobioty jest zapobieganie i ograniczanie inwazji patogenów na jelita.⁶ „Zemsta faraona” występuje często, ale to nie znaczy, że nie zostawia śladów. Biegunka (niezależnie od tego, jaki patogen (sidenote: Patogen To mikroorganizm, który powoduje lub może spowodować chorobę Pirofski LA, Casadevall A. Q and A: What is a pathogen? A question that begs the point. BMC Biol. 2012 Jan 31;10:6. ) ją wywołał) co najmniej przejściowo zaburza równowagę mikrobioty jelit, powodując dysbiozę (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) .¹ Zaburzenie to może mieć długofalowe konsekwencje, przede wszystkim podwyższone ryzyko poinfekcyjnego zespołu jelita drażliwe⁷ występującego u 3–17% pacjentów.² Niedawno zespół badaczy odkrył, że Szwedzi są bardziej narażeni w podróży na infekcję bakterią Campylobacter, jeżeli mikrobiota ich jelit jest uboższa w mikroorganizmy w porównaniu z osobami, których infekcja podczas podróży nie dotyka.⁸ Inny zespół naukowców wykazał, że występowanie biegunki podczas podróży ma związek z większą ilością bakterii Prevotella copri w jelitach przed rozpoczęciem podróży i po powrocie z niej.⁹ Czy skład mikrobioty jelitowej podróżnych pozwala ustalić zagrożenie biegunką podczas podróży? To trzeba jeszcze potwierdzić, bo na razie badań jest bardzo mało!

Jak objawia się biegunka podróżnych?

Objawy i czas trwania różnią się zależnie od etiologii⁴ (bakteryjnej, pasożytniczej lub wirusowej). W przypadku braku leczenia biegunka trwa średnio 4–5 dni². Oprócz częstych miękkich lub płynnych wypróżnień (co najmniej 3 razy dziennie)⁵ występuje co najmniej jeden z następujących objawów: gorączka, mdłości, wymioty, ból brzucha i pilna potrzeba skorzystania z toalety². Największym zagrożeniem jest odwodnienie spowodowane przez często oddawany płynny stolec. Hospitalizacja jest konieczna najczęściej u osób z grup ryzyka (dzieci, osób starszych lub dotkniętych przewlekłymi chorobami osłabiającymi układ odpornościowy).²

Definicją biegunki podróżnych:¹⁰

Jak zapobiegać biegunce podróżnych i leczyć ją?

Zapobieganie biegunce podróżnych polega przede wszystkim na przestrzeganiu zasad higieny: częstym myciu rąk i zwracaniu uwagi na to, co się je.⁵  Zachęcamy do konsultacji z lekarzem lub farmaceutą przed wyjazdem. Podstawą leczenia biegunki podróżnych jest nawadnianie organizmu⁵ czystą (butelkowaną) wodą i naparami z ziół pitymi często i w niewielkich ilościach. Zaleca się nieznacznie słodzenie i/lub solenie posiłków (potrawy stałe nie są przeciwwskazane).⁴ W niektórych przypadkach wskazane mogą być leki przeciwbiegunkowe.⁴ Pozwalają one zmniejszyć ryzyko odwodnienia. W niektórych przypadkach konieczne mogą być również antybiotyki. Mogą one jednak zmniejszyć zróżnicowanie mikrobioty jelit, która traci przez to właściwości barierowe chroniące przed gatunkami chorobotwórczymi, i spowodować pojawienie się bakterii odpornych na antybiotyki.¹¹ Dlatego zaleca się je tylko w przypadku ciężkiej biegunki i niektórych przypadkach biegunki umiarkowanej¹⁰ pod kontrolą lekarza. Probiotyki mogą być przydatne jako środek zapobiegawczy¹² i ograniczający nasilenie oraz czas trwania objawów.^13,14

BMI 21.20

Kandydoza pochwy – co to jest?

Kandydoza pochwy to infekcja sromu i pochwy wywoływana przez grzyb z rodzaju drożdży. W większości przypadków jest to Candida albicans³. Infekcja ta jest uważana za drugą pod względem rozpowszechnienia zakaźną chorobę pochwy po bakteryjnym zapaleniu pochwy¹. Aby potwierdzić diagnozę, należy skonsultować się z lekarzem, ponieważ objawy nie zawsze są specyficzne. Najczęstsze objawy kliniczne tej infekcji to nietypowa wydzielina (upławy), swędzenie narządów płciowych, uczucie pieczenia połączone z bólem lub podrażnieniem, które mogą prowadzić do dyspareunii (sidenote: Dyspareunia Nawracający lub stały ból narządów płciowych podczas stosunku seksualnego ) lub dysurii (sidenote: Dysuria Termin stosowany w celu określenia bolesnej mikcji (oddawania moczu), często opisywanej przez pacjentów jako uczucie pieczenia, szczypania lub swędzenia ) ¹.

Czy mikrobiota pochwy ma z tym coś wspólnego?

Mikrobiota pochwy każdej kobiety jest unikatowa i – w odróżnieniu od innych mikrobiot – słabo zróżnicowana, kiedy jest w równowadze⁴: dominują gatunki z rodzaju Lactobacillus (sidenote: Lactobacillus Bakterie w kształcie pałeczki, których najważniejszą cechą jest wytwarzanie kwasu mlekowego. Dlatego nazywa się je „bakteriami mlekowymi”. 
Bakterie te są obecne u człowieka w jamie ustnej, pochwie i jelitach. Bytują również na roślinach oraz w organizmach zwierząt. Można je przyjmować, spożywając produkty fermentowane – mleczne, takie jak niektóre sery i jogurty, a także kiszone ogórki, kiszoną kapustę itp.
Pałeczki kwasu mlekowego są także przyjmowane w produktach zawierających probiotyki, ponieważ niektóre ich gatunki są znane z korzystnego działania.   W. H. Holzapfel et B. J. Wood, The Genera of Lactic Acid Bacteria, 2, Springer-Verlag, 1st ed. 1995 (2012), 411 p. « The genus Lactobacillus par W. P. Hammes, R. F. Vogel Tannock GW. A special fondness for lactobacilli. Appl Environ Microbiol. 2004 Jun;70(6):3189-94. Smith TJ, Rigassio-Radler D, Denmark R, et al. Effect of Lactobacillus rhamnosus LGG® and Bifidobacterium animalis ssp. lactis BB-12® on health-related quality of life in college students affected by upper respiratory infections. Br J Nutr. 2013 Jun;109(11):1999-2007. ) ⁴, ale znajdziemy również – w mniejszych ilościach – drożdże (Candida albicans)⁵. 

Na kolejnych etapach życia kobiety ekosystem pochwy ulega ewolucji. Ewolucja ta jest normalna.  Wpływa na nią cykl menstruacyjny, okres dojrzewania, menopauza, aktywność seksualna, antykoncepcja, higiena intymna i ciąże^7,8,9.

W przypadku zaburzenia równowagi ekosystemu pochwy (przez antybiotyk, irygację, stres, palenie tytoniu itp.)^2,6 następuje zjawisko zwane dysbiozą (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) : bakterie z rodzaju Lactobacillus już nie dominują, a niektóre gatunki oportunistyczne (sidenote: Infekcja oportunistyczna Infekcja wywołana przez mikroorganizm w zwykłych warunkach niechorobotwórczy, który jednak może stać się patogenem w przypadku zakłócenia równowagi organizmu gospodarza. Zakłócenie to może spowodować kilka czynników: osłabienie układu odpornościowego, choroba, wiek, niektóre leki ) mogą się namnażać. To właśnie ma miejsce w przypadku kandydozy: Candida – drożdże normalnie obecne w pochwie i jelitach⁵ – w specyficznych warunkach nieprawidłowo się namnażają i stają się patogenami. Szacuje się na przykład, że po terapii antybiotykowej 10–30% kobiet cierpi na kandydozę sromu i pochwy¹⁰.

Istnieją też inne czynniki ryzyka zwiększające zagrożenie infekcją¹: przyjmowanie kortykosterydów, ciąża, choroby związane ze słabszą odpowiedzią immunologiczną, niekontrolowana cukrzyca, doustna antykoncepcja, wkłady domaciczne itp. Zidentyfikowano wiele czynników, ale nie wyjaśniono do końca mechanizmów ich działania¹¹. 

Leki przeciwgrzybicze i probiotyki

Klasyczne leczenie kandydozy pochwy to leczenie preparatami przeciwgrzybiczymi stosowanymi miejscowo lub doustnie¹¹. Jednak możliwe są nawroty. Trwa ocena nowych ścieżek terapeutycznych¹¹. Przeprowadzone niedawno badania sugerują, że probiotyki przyjmowane doustnie lub stosowane miejscowo (w postaci kapsułek lub czopków) mogą przywrócić równowagę mikrobioty pochwy i  zmniejszyć częstotliwość nawrotów infekcji grzybem Candida.^12,13

Aby zmniejszyć ryzyko infekcji, zaleca się stosowanie pewnych zasad w zakresie higieny intymnej¹⁴. Wykonując te codzienne czynności, zatroszczysz się o mikrobiotę swojej pochwy.

BMI-21.21

Bakteryjne zapalenie pochwy – co to jest?

Bakteryjne zapalenie pochwy to choroba zdradliwa i trudna do wykrycia. Czy wiesz, że...? U 50% kobiet nie występują żadne objawy, a inne cierpią na miejscowe podrażnienia lub cuchnące upławy^.3

W praktyce lekarz diagnozuje bakteryjne zapalenie pochwy przy użyciu skali Amsela.⁴ Metoda ta opiera się na obecności co najmniej trzech spośród następujących kryteriów:

• skąpa, jednorodna wydzielina pochwy
• pH pochwy wyższe niż 4,5
• zapach aminy (czyli zapach ryby) po specjalnym badaniu wymazu z pochwy
• upławy stwierdzone w drodze badania mikroskopowego: obecność komórek tkanki pochwy z przywartymi do nich licznymi bakteriami

Z chorobą tą wiąże się wiele czynników ryzyka: wiek, cykl menstruacyjny, ciąża, aktywność seksualna, a także płukanie pochwy i palenie tytoniu.³ Dysbioza pochwy spowodowana przez leczenie antybiotykami również może mieć udział w późniejszym rozwoju bakteryjnego zapalenia pochwy, co powoduje prawdziwy zaklęty krąg, jeżeli zapalenie to leczy się właśnie antybiotykami.³

Kobiety cierpiące na bakteryjne zapalenie pochwy są też bardziej narażone na zarażenie chorobami przenoszonymi drogą płciową: opryszczką, wirusem brodawczaka ludzkiego, AIDS oraz infekcjami bakteryjnymi.^5,6

Czy mikrobiota pochwy ma z tym związek?

Bakteryjne zapalenie pochwy jest związane z zaburzeniem równowagi mikrobioty pochwy² zwanym dysbiozą (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) . Zacznijmy od podstaw. Mikrobiota pochwy jest zdominowana przez różne gatunki bakterii: pałeczki kwasu mlekowego (Lactobacillus (sidenote: Lactobacillus Bakterie w kształcie pałeczki, których najważniejszą cechą jest wytwarzanie kwasu mlekowego. Dlatego nazywa się je „bakteriami mlekowymi”. 
Bakterie te są obecne u człowieka w jamie ustnej, pochwie i jelitach. Bytują również na roślinach oraz w organizmach zwierząt. Można je przyjmować, spożywając produkty fermentowane – mleczne, takie jak niektóre sery i jogurty, a także kiszone ogórki, kiszoną kapustę itp.
Pałeczki kwasu mlekowego są także przyjmowane w produktach zawierających probiotyki, ponieważ niektóre ich gatunki są znane z korzystnego działania.   W. H. Holzapfel et B. J. Wood, The Genera of Lactic Acid Bacteria, 2, Springer-Verlag, 1st ed. 1995 (2012), 411 p. « The genus Lactobacillus par W. P. Hammes, R. F. Vogel Tannock GW. A special fondness for lactobacilli. Appl Environ Microbiol. 2004 Jun;70(6):3189-94. Smith TJ, Rigassio-Radler D, Denmark R, et al. Effect of Lactobacillus rhamnosus LGG® and Bifidobacterium animalis ssp. lactis BB-12® on health-related quality of life in college students affected by upper respiratory infections. Br J Nutr. 2013 Jun;109(11):1999-2007. ) ). Bakterie te umożliwiają utrzymanie kwaśnego pH mikrobioty pochwy, co zapobiega namnażaniu bakterii chorobotwórczych.⁷ Można w niej również znaleźć – w mniejszych ilościach – drożdże (Candida albicans).⁸ 

W przypadku bakteryjnego zapalenia pochwy mikroorganizmy te zostają zastąpione przez mikrobiotę polimikrobową złożoną z kilku gatunków bakterii (Gardnerella, Atopobium, Prevotella, Mobiluncus i inne).² Powoduje to podwyższenie pH mikrobioty pochwy (która w normalnym stanie jest bardzo kwasowa), przypisywane głównie zmniejszeniu obfitości mikrobioty zdominowanej przez bakterie Lactobacillus.⁹ Ale to nie takie proste! Sama obecność pewnych gatunków należących do tej mikrobioty polimikrobowej, jak się wydaje, nie powoduje infekcji, co oznacza, że u nosicielki bakterii Atopobium czy Prevotella wcale nie muszą wystąpić objawy chorobowe. Gardenerella vaginalis występuje u 90% pacjentek z objawami i u 45% kobiet.₄ Bakterię tę długo uważano za główny czynnik powodujący bakteryjne zapalenie pochwy, dopóki nowe badania nie wykazały, że gatunek ten może kolonizować pochwę nie powodując infekcji.¹⁰ Trwają badania, których celem jest dokładniejsze określenie wciąż nieustalonych przyczyn tej infekcji.³

Bakteryjne zapalenie pochwy: jak go unikać?

Leczenie zalecane jest tylko kobietom, u których występują objawy. Najnowsze zalecenia medyczne obejmują przepisywanie antybiotyków doustnych lub dopochwowych.² O ile jednak mogą one złagodzić objawy, to nawroty są, niestety, bardzo częste.¹¹

Jest jednak kilka sposobów zmniejszenia zagrożenia zapaleniem pochwy. Należy unikać czynników ryzyka, takich jak płukanie pochwy i palenie tytoniu.³ W celu przywrócenia równowagi mikrobioty pochwy można zalecić doustne lub dopochwowe przyjmowanie probiotyków^12,13 w leczeniu tej choroby lub zapobieganiu jej nawrotom.

BMI-21.22

Co to jest kolka niemowlęca?

Kolkę niemowlęcą charakteryzuje nadmierny płacz z nieznanego powodu u niemowląt, których stan zdrowia jest poza tym dobry. Przyczyn kolki należy szukać w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych² (niedojrzałość przewodu pokarmowego, uczulenie lub nietolerancja mleka krowiego, refluks niemowlęcy),³ ale badane są też inne przyczyny, niezwiązane z układem pokarmowym1 , takie jak stres odczuwany przez rodziców czy palenie tytoniu przez matkę.⁴

Kolki występują u niemowląt bardzo często, ale ich objawy – począwszy od ciągłego płaczu – mogą niepokoić rodziców.

• 1konieczna-Żydecka K, Janda K, Kaczmarczyk M, et al. The Effect of Probiotics on Symptoms, Gut Microbiota and Inflammatory Markers in Infantile Colic: A Systematic Review, Meta-Analysis and Meta-Regression of Randomized Controlled Trials. J Clin Med. 2020 Apr 2;9(4):999.

Jak objawia się kolka u dziecka?

Dziecko często płacze, nie można go uspokoić, grymasi, może mieć zaczerwienioną twarz. Zaciska pięści, może mieć wzdęcie.⁵ Diagnozując kolkę, pediatrzy przez długi czas stosowali „regułę trzech” wprowadzoną w 1954 r.⁶ Od tego czasu kryteria te zostały zmodyfikowane, a międzynarodowe stowarzyszenie przedstawiło nową definicję opartą na następujących kryteriach: „powtarzające się długotrwałe pobudzenie, płacz lub rozdrażnienie dziecka nie mające widocznej przyczyny, niemożliwe do uniknięcia lub załagodzenia przez opiekunów, nie powodujące opóźnienia rozwoju dziecka, gorączki ani pogorszenia stanu zdrowia”.⁷

Co ma z tym wspólnego mikrobiota jelit dziecka?

Niedawno ustalono, że istnieje związek między kolkami u dzieci a mikrobiotą jelitową, zwaną też mikroflorą jelit.⁸ Badania wykazały, że mikrobiota jelita grubego dzieci cierpiących z powodu kolek różni się od mikrobioty pozostałych dzieci.⁹

• Ich mikrobiota jest uboższa w pożyteczne bakterie (zwłaszcza bifidobakterie (sidenote: Bifidobakterie Bakterie w kształcie pałeczki i litery Y. Większość gatunków jest pożyteczna dla człowieka. Znajdują się w ludzkich jelitach, a także w niektórych jogurtach.  Bakterie te:
  - chronią barierę jelitową, 
  - uczestniczą w rozwoju układu odpornościowego i pomagają w walce ze stanami zapalnymi, 
  - wspomagają trawienie i łagodzą objawy zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Sung V, D'Amico F, Cabana MD, et al. Lactobacillus reuteri to Treat Infant Colic: A Meta-analysis. Pediatrics. 2018 Jan;141(1):e20171811.  O'Callaghan A, van Sinderen D. Bifidobacteria and Their Role as Members of the Human Gut Microbiota. Front Microbiol. 2016 Jun 15;7:925. Ruiz L, Delgado S, Ruas-Madiedo P, et al. Bifidobacteria and Their Molecular Communication with the Immune System. Front Microbiol. 2017 Dec 4;8:2345. ) i pałeczki kwasu mlekowego (sidenote: Lactobacillus Bakterie w kształcie pałeczki, których najważniejszą cechą jest wytwarzanie kwasu mlekowego. Dlatego nazywa się je „bakteriami mlekowymi”. 
  Bakterie te są obecne u człowieka w jamie ustnej, pochwie i jelitach. Bytują również na roślinach oraz w organizmach zwierząt. Można je przyjmować, spożywając produkty fermentowane – mleczne, takie jak niektóre sery i jogurty, a także kiszone ogórki, kiszoną kapustę itp.
  Pałeczki kwasu mlekowego są także przyjmowane w produktach zawierających probiotyki, ponieważ niektóre ich gatunki są znane z korzystnego działania.   W. H. Holzapfel et B. J. Wood, The Genera of Lactic Acid Bacteria, 2, Springer-Verlag, 1st ed. 1995 (2012), 411 p. « The genus Lactobacillus par W. P. Hammes, R. F. Vogel Tannock GW. A special fondness for lactobacilli. Appl Environ Microbiol. 2004 Jun;70(6):3189-94. Smith TJ, Rigassio-Radler D, Denmark R, et al. Effect of Lactobacillus rhamnosus LGG® and Bifidobacterium animalis ssp. lactis BB-12® on health-related quality of life in college students affected by upper respiratory infections. Br J Nutr. 2013 Jun;109(11):1999-2007. ) ;⁸ bakterie te mogą modulować odpowiedź immunologiczną umożliwiająca obronę przed kolkami)⁵.
• Jak się zdaje, ich mikrobiota jest za to skolonizowana przez inne gatunki (Escherichia coli,⁵ Klebsiella i inne potencjalnie chorobotwórcze gatunki).⁵

Wygląda na to, że ta nierównowaga mikrobioty jelit, zwana dysbiozą (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) , ma silny związek z kolką. Jedna z hipotez mówi, że zaburzenie składu mikrobioty jelit wpływa na motorykę jelit (przemieszczanie produktów spożywczych w układzie pokarmowym), powodując wytwarzanie nadmiernych ilości gazów.⁵

Ulga dla dzieci... i dla rodziców?

Konsultacja z lekarzem to podstawowa metoda diagnozowania kolki u niemowląt i uspokajania rodziców. Leku na kolkę w ścisłym znaczeniu tego słowa¹⁰ nie ma, ale proste, codzienne zabiegi mogą zlikwidować jej objawy.  Są to, między innymi, karmienie piersią, noszenie dziecka w chuście oraz równoważenie jego mikrobioty jelitowej, zwłaszcza za pomocą probiotyków.⁵ Ścieżka ta wydaje się obiecująca, ponieważ spożywanie „dobrych” bakterii po kilku miesiącach może złagodzić stany zapalne jelit⁶ i skrócić czas przepłakany przez dziecko w ciągu dnia.¹¹ Probiotyki można również stosować zapobiegawczo, żeby utrzymać w jelitach właściwą równowagę.⁵

BMI-21.18

Dysbioza spowodowana przez antybiotyki może prowadzić do zakażenia Clostridioides difficile. Patogen ten jest powiązany ze znaczną zachorowalnością i śmiertelnością, pociąga za sobą również duże koszty zdrowotne w skali światowej. Identyfikacja markerów tego zakażenia mogłaby się przyczynić do ukierunkowania leczenia i zmniejszenia obciążenia zakażeniem.

Ponad 1000 zakwalifikowanych pacjentów, z 34 europejskich szpitali

W tym obserwacyjnym, prospektywnym, wieloośrodkowym badaniu, analizowano mikrobiotę jelitową hospitalizowanych pacjentów w wieku ponad 50 lat (sekwencjonowanie RNAr 16S w połączeniu z techniką oligotypowania w celu wykrycia C. difficile) w dniu poprzedzającym antybiotykoterapię w celu wykrycia markerów drobnoustrojowych będących predyktorami biegunki poantybiotykowej (AAD) oraz zakażenia C. difficile (ICD). Przeprowadzono również analizę podłużną w celu oceny wpływu pewnych antybiotyków (sidenote: Penicylina + inhibitor beta-laktamazy, inne klasy beta-laktamów, fluorochinolony )  na mikrobiotę jelitową.

Markery będące predyktorami ICD

135 pacjentów zgłosiło biegunkę w ciągu 90 dni po leczeniu, w tym 15 ICD. Badacze stwierdzili, że różnorodność mikrobioty w dniu 1, przez rozpoczęciem antybiotykoterapii, u pacjentów, u których wystąpiło ICD, była zmniejszona w stosunku do pacjentów, u których wystąpiła AAD lub w porównaniu do pacjentów bez biegunki. Skład ich mikrobioty jelitowej był również odmienny: zaobserwowano większą liczbę Enterococcus i zmniejszenie Blautia, Ruminococcus, Porphyromonas, Bifidobacteria, Odoribacter, Prevotella i Ezakiella spp. W porównaniu do pacjentów bez ICD. Ruminococcus, Ezakiella i Odoribacter spp. 5 dni przed wystąpieniem CDI w tej kohorcie. Te markery predykcyjne porównano z markerami z kanadyjskiej kohorty pacjentów w starszym wieku, u których wystąpiło ICD. Różnorodność jelitowa była zmniejszona w identyczny sposób, obserwowano wzrost liczby Enterococcus i zmniejszenie liczby Ruminococcus, Ezakiella i Odoribacter spp. 5 dni przed wystąpieniem zakażenia.

Dysbioza jelitowa antybiotykozależna

Autorzy stwierdzili również, że antybiotyki wywołują dysbiozę jelitową klasy zależnej w 6 dni po rozpoczęciu leczenia. Najbardziej niezrównoważona była mikrobiota jelitowa pacjentów otrzymujących beta-laktamy (inna klasa niż penicylina). Wszystkie beta-laktamy (powiązane lub nie z inhibitorem beta-laktamazy) zwiększają liczebność Enterococcus. Leczenie penicyliną w połączeniu z inhibitorem beta-laktamazy było również powiązane ze zmniejszeniem liczebności bakterii z rodziny Clostridiales Incertae Sedis XI, co do których wiadomo, że wiążą się ze zmniejszeniem ryzyka ICD. Inne klasy beta-laktamów indukowały zmniejszenie liczebności bakterii należących do rodziny Lachnospiraceae, obejmującej gatunki produkujące maślan, znanych z dobroczynnego wpływu na zdrowie. Łącznie, wszystkie badane klasy antybiotyków znacząco zmieniały skład mikrobioty jelitowej i dobrze udokumentowano, że są one antybiotykami wysokiego ryzyka rozwoju ICD.

Każda kobieta wie, że wahania poziomu hormonów w cyklu miesięcznym wpływają między innymi na mikrobiotę pochwy i tranzyt jelitowy. Czy w związku z tym przeznaczone dla kobiet środki antykoncepcyjne – zwłaszcza te, które wpływają na poziom hormonów – mogą modyfikować (korzystnie lub nie) dynamikę mikrobioty pochwy i jelit?

Doustne środki antykoncepcyjne rozpieszczają florę pochwy...

Mikrobiota pochwy ma pewną szczególną właściwość: jest zdrowa wtedy, gdy jest mało zróżnicowana i zdominowana przez bakterie o wydłużonym kształcie: pałeczki kwasu mlekowego. Natomiast inne rodzaje mikrobioty, na przykład mikrobiota jelit, są uważane za zdrowe, gdy są silnie zróżnicowane. Dominacja pałeczek kwasu mlekowego chroni pochwę przed infekcjami między innymi dzięki wydzielaniu kwasu mlekowego, który hamuje namnażanie chorobotwórczych mikroorganizmów. Zdarza się jednak, że równowaga tej zdominowanej przez pałeczki kwasu mlekowego mikrobioty zostaje zaburzona (dysbioza (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) ), a bakterie te zostają zastąpione przez inne gatunki. Może to prowadzić do bakteryjnego zapalenia pochwy. Wydaje się, że hormonalne środki antykoncepcyjne (doustne i dopochwowe) zmniejszają zagrożenie tą chorobą¹. Jak? Są dobre dla pałeczek kwasu mlekowego! Zawarte w środkach antykoncepcyjnych estrogeny powlekają ścianki pochwy dużą ilością glikogenu – ulubionego pożywienia pałeczek kwasu mlekowego, które dzięki temu się mnożą i wytwarzają więcej kwasu mlekowego. A inne środki antykoncepcyjne? Badań jest na razie niewiele, ale wygląda na to, że krążki dopochwowe nie powodują istotnych zmian mikrobioty pochwy, podobne jak spirale (miedziane i hormonalne), które, jak się wydaje, nie mają na nią wpływu¹.

...ale nieznacznie zaburzają mikrobiotę jelit

Mikrobiota jelit – w przeciwieństwie do pochwowej – musi być zróżnicowana, żeby była zdrowa. Pigułka sztucznie utrzymuje stały poziom estrogenów i progesteronu we krwi, co prawdopodobnie zakłóca mikrobiotę jelit. Jak wynika z badania przeprowadzonego niedawno wśród 16 zdrowych kobiet w wieku przedmenopauzalnym² doustne środki antykoncepcyjne nieco zmniejszają bogactwo mikrobioty jelit i modyfikują liczebność kilku rodzajów bakterii. Na razie nie wiadomo natomiast, czy zawarte w pigułkach hormony działają na bakterie jelitowe bezpośrednio czy pośrednio, wpływając na inne procesy fizjologiczne, które z kolei oddziałują na bakterie jelitowe. Tak czy inaczej, te wstępne wyniki wskazują, że pigułki hormonalne mogą wpływać na zdrowie kobiet. Dlatego konieczne jest bliższe przyjrzenie się im, aby otrzymać pełniejszy obraz wpływu tych leków na mikrobiotę jelit.