Czy sen jest powiązany z mikrobiotą?

Czy mikrobiota może odgrywać rolę w problemach ze snem?

Czy istnieje związek między mikrobiotą, nawykami snu i poziomem energii?

Sen, nastrój i oś jelitowo-mózgowa

W niektórych przypadkach bezsenne noce i epizody bezsenności mogą być związane z zaburzeniami psychicznymi. Aby dowiedzieć się więcej o tym, jak mikrobiota może wpływać na zdrowie mózgu i nastrój, sprawdź poniższe linki.

Jedną z zagadek onkologii są abskopalne (sidenote: Efekt abskopalny Z łacińskiego ab – „oddalony” i greckiego skopos – „cel”, dosłownie „daleki od celu” – Cofanie się zmian nowotworowych zlokalizowanych poza obszarem napromieniowania, ponieważ napromieniowanie jednej zmiany może pobudzić przeciwnowotworowe odpowiedzi odpornościowe lub zwiększyć ich skuteczność, powodując w ten sposób zniszczenie zmian nienapromieniowanych przez przeciwnowotworowe efektory odpornościowe.  Więcej informacji https://doi.org/10.1016/j.mednuc.2024.11.007 ) efekty radioterapii obserwowane u niektórych pacjentów. W 2025 r. dokonano ważnego odkrycia: międzynarodowy zespół wykazał, że napromieniowanie jelit niską dawką (ILDR) zwiększa korzyści kliniczne immunoterapii celowanej w inhibitory punktów kontrolnych (sidenote: Punkty kontrolne układu odpornościowego są wykorzystywane przez nowotwory do ochrony przed atakiem układu immunologicznego i mogą zostać zablokowane przez terapię ICI w celu przywrócenia funkcji układu odpornościowego. )  układu odpornościowego lub chemioterapii w ośmiu retrospektywnych kohortach pacjentów i w modelu przedklinicznym u myszy. Badanie to rzuciło również światło na fundamentalną rolę środowiska jelit w odpowiedzi na terapię.

Kwestia dawki…

Punktem wyjścia dla badaczy byli pacjenci dotknięci guzami z przerzutami uczestniczący w wieloośrodkowym badaniu fazy II, których poddano stereotaktycznej radioterapii ablacyjnej (SABR) (sidenote: SABR (stereotaktyczna radioterapia ablacyjna) zwana też SBRT (stereotaktyczna radioterapią organizmu) Radioterapia polegająca na emisji pod różnymi kątami licznych wiązek promieni łączących się na guzie. W ten sposób guz zostaje silnie napromieniowany, choć wszystkie wiązki krążące po otaczającej go tkance niosą małą dawkę promieniowania. Zmniejsza to działanie promieniowania na zdrową tkankę otaczającą guz. SBRT wymaga mniejszej liczby seansów niż standardowa radioterapia zewnętrzna. SBRT można stosować w przypadku guzów trzustki, płuca, wątroby lub kręgosłupa. Więcej informacji https://cancer.ca/fr/treatments/treatment-types/radiation-therapy/external-radi… ) połączonej z przeciwciałami anty-PD-L1. Z tej grupy 13 pacjentów (41%) przypadkowo poddanych ILDR o medianie dawki radioterapii wynoszącej 3,3 Gy dla dwunastnicy, 1,0 Gy dla jelita czczego / jelita krętego i 1,3 Gy dla okrężnicy wykazało znacznie wyższą przeżywalność w okresie 24 miesięcy: 38% (5/13) w porównaniu z 5% (1/19)! Wynik ten wskazuje na większą skuteczność łączonej terapii.

Ten nieoczekiwany wynik skłonił badaczy do przyjrzenia się wynikom siedmiu niezależnych kohort pacjentów dotkniętych rakiem, liczących łącznie 388 pacjentów. Stwierdzili to samo: ILDR podane przypadkowo w dawkach od 0,25 do 3 Gy poprawia przeżywalność pacjentów dotkniętych zaawansowanym rakiem.

Badacze potwierdzili swoje odkrycie również in vivo na modelach mysich dotkniętych guzami: 1 Gy ILDR samodzielnie nie poprawia przeżywalności, a stosowane samodzielnie antyciała anty-PD-L1 mają tylko przejściowe działanie (następuje nawrót), natomiast połączenie 1 Gy ILDR + anty-PD-L1 powoduje wyzdrowienie 30% zwierząt w przeciwieństwie do dawek niższych (0,25 Gy) i wyższych (4 Gy), które nie wyleczyły ani jednej myszy. To dowodzi, że skuteczność leczenia zależy od precyzyjnej synergii dawki promieniowania, immunoterapii i komórek odpornościowych.

…i bakterii

Jak się wydaje, odpowiedź odpornościowa w walce z guzem i długość przeżycia zależą również od indywidualnych różnic mikrobioty jelitowej. W porównaniu ze zdrowymi dorosłymi u pacjentów nie reagujących na leczenie kombinacją ILDR i przeciwciał anty-PD-L1 przed rozpoczęciem terapii było mniej gatunków bakterii typowych dla osób reagujących na leczenie (Christensenella minuta i Ruminococcus bromii), a więcej gatunków bakterii typowych dla pacjentów źle odpowiadających na terapię (Enterocloster aldensis i Parabacteroides distasonis).

Wygląda na to, że metaboliczne i odpornościowe interakcje między gospodarzem a mikrobiotą jelitową umożliwiają aktywację komórek T CD8⁺. Wydaje się, że różne szczepy Christensenella minuta selektywnie wzmacniają skuteczność ILDR i przeciwciał anty-PD-L1, ponieważ sprzyjają migracji jelitowych komórek dendrytycznych powodujących ekspresję PD-L1 w kierunku węzłów chłonnych „wysysających” guz.

Choroby przyzębia (choroby dziąseł) stanowią poważny problem zdrowotny na całym świecie. Istotnym czynnikiem przyczyniającym się do ich rozwoju i progresji jest dysbioza (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) mikrobioty jamy ustnej. W przeszłości koncentrowaliśmy się głównie na identyfikacji patogennych gatunków bakterii, ale nowe badanie ¹ rzuca światło na inną krytyczną warstwę: metabolity wytwarzane przez te drobnoustroje i ich bezpośredni wpływ na zdrowie tkanek naszych dziąseł. 

Badanie pokazuje, że brak równowagi w mikrobiocie jamy ustnej bezpośrednio wpływa na ilość i równowagę składu metabolitów. Niektóre metabolity skorelowane z bakteriami występującymi w zapaleniu przyzębia mogą wykazywać działanie wywołujące stan zapalny na ludzkie komórki nabłonka dziąseł (sidenote: Komórki nabłonka dziąseł Są to komórki powierzchniowe, które tworzą wyściółkę dziąseł i działają jako pierwsza bariera przed inwazją drobnoustrojów w jamie ustnej. ) . Wskazuje to na wyraźny związek między zmienionym ekosystemem drobnoustrojów jamy ustnej, jego wydajnością metaboliczną i odpowiedzią zapalną w tkankach gospodarza.

Połączenie mikrobiomu z metabolitami

Autorzy z Kyushu University Faculty of Dental Science w Japonii zbadali wodę używaną do płukania jamy ustnej u osób z chorobami przyzębia (n = 24) i zdrowych osób z grupy kontrolnej (n = 22). Woda wypłukana z ust jest uważana za odpowiednią próbkę, ponieważ odzwierciedla informacje uzyskane poprzez zbadanie śliny. Autorzy nie tylko zidentyfikowali bakterie bardziej rozpowszechnione w stanach chorobowych, potwierdzając typowych podejrzanych, takich jak Porphyromonas gingivalis i Fusobacterium nucleatum, ale (co najważniejsze) skorelowali te konkretne gatunki bakterii z metabolitami znalezionymi w tych samych próbkach. To ukierunkowane podejście zidentyfikowało 20 metabolitów silnie związanych z mikrobiomem przyzębia. Nie były to tylko przypadkowe związki; obejmowały one takie kwestie jak pochodne aminokwasów, krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (sidenote: Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe są źródłem energii (paliwa) dla komórek organizmu, współdziałają z układem odpornościowym i biorą udział w komunikacji między jelitami a mózgiem. Silva YP, Bernardi A, Frozza RL. The Role of Short-Chain Fatty Acids From Gut Microbiota in Gut-Brain Communication. Front Endocrinol (Lausanne). 2020;11:25. )  i poliaminy.

Metabolity o działaniu patogennym

Kolejnym krytycznym krokiem było sprawdzenie, czy te zidentyfikowane metabolity rzeczywiście mogą coś zrobić z komórkami dziąseł ludzkich. Badacze przetestowali 20 skorelowanych metabolitów na ludzkich komórkach nabłonka dziąseł. Wyniki pokazały, że kilka związków wykazywało wyraźne oznaki patogenności. W szczególności propionian, bursztynian, homoseryna (sidenote: Homoseryna Pochodna aminokwasu, która nie występuje powszechnie w ludzkim metabolizmie, ale jest wytwarzana przez niektóre bakterie; może mieć działanie prozapalne lub cytotoksyczne na tkanki gospodarza, takie jak nabłonek dziąseł. ) , i cytrulina znacząco hamowały wzrost komórek nabłonka dziąseł. Co więcej, traktowanie komórek homoseryną, propionianem i bursztynianem znacznie zwiększyło ekspresję IL-8 (sidenote: Interleukina-8 (IL-8) Białko sygnałowe (cytokina) uwalniane przez komórki w celu przyciągnięcia komórek układu odpornościowego, takich jak neutrofile, do miejsca infekcji lub zapalenia; podwyższony poziom IL-8 często wskazuje na trwający stan zapalny tkanek. ) , kluczowej cytokiny zapalnej, wskazując, że metabolity te mogą wywoływać miejscowy stan zapalny i przyczyniać się do uszkodzenia tkanki wywołanego płytką nazębną. 

Chociaż wiadomo, że homoseryna jest wytwarzana przez inne bakterie, w przedmiotowym badaniu przedstawiono nowe odkrycie poprzez wykrycie jej produkcji przez kilka kluczowych gatunków bakterii przyzębia, w tym Prevotella melaninogenica, Prevotella intermedia, i Porphyromonas gingivalis. Sugeruje to, że te drobnoustroje związane z zapaleniem przyzębia bezpośrednio przyczyniają się do lokalnych poziomów homoseryny obserwowanych w stanach chorobowych, potwierdzając ich potencjalny wpływ na gospodarza. 

Rozwiązania w przypadku chorób dziąseł? 

Nowe terapie stomatologiczne oparte na mikrobiomach oferują obiecujące alternatywy w leczeniu chorób dziąseł poprzez przywracanie zdrowej równowagi społeczności drobnoustrojów w jamie ustnej. Wykazano, że probiotyki, korzystne bakterie występujące w suplementach, zmniejszają stan zapalny i szkodliwe drobnoustroje, gdy są stosowane wraz z tradycyjną opieką stomatologiczną.

Inne innowacyjne i pojawiające się podejścia, takie jak przeszczepy mikrobiomu jamy ustnej ² i ukierunkowane peptydy przeciwdrobnoustrojowe, są sprawdzane w środowisku badawczym w celu zapewnienia łagodniejszych, bardziej skutecznych metod leczenia, które zajmują się podstawową przyczyną chorób dziąseł, a nie tylko eliminują wszystkie bakterie.

Przez lata dentyści i naukowcy skupiali się na „złych” bakteriach w naszych ustach, takich jak Porphyromonas gingivalis, jako głównych winowajcach chorób dziąseł. Jednak nowe badanie przeprowadzone na Uniwersytecie Kyushu w Japonii wykazuje, że prawdziwe szkody mogą być wyrządzane nie tylko przez same bakterie, ale także przez wytwarzane przez nie substancje chemiczne. ¹

Te substancje chemiczne, zwane metabolitami, to małe produkty uboczne, które mikroby uwalniają podczas odżywiania się i wzrostu. Pomyśl o nich jak o śladach chemicznych. Niektóre z tych śladów są toksyczne. Naukowcy odkryli, że gdy te metabolity gromadzą się, mogą podrażniać, a nawet uszkadzać komórki wyściełające nasze dziąsła, wywołując stan zapalny, który przyczynia się do chorób przyzębia.

Więcej niż bakterie: liczy się to, co one robią

Aby odkryć te powiązania, badacze zebrali próbki wody do płukania jamy ustnej od dwóch grup, 24 osób z chorobami dziąseł i 22 zdrowych osób. Ten rodzaj próbki zapewnia migawkę mikrobiomu jamy ustnej i jego aktywności podobną do „odcisku palca śliny”.

Badacze wykorzystali zaawansowane narzędzia, aby zidentyfikować nie tylko to, które bakterie były bardziej powszechne w grupie chorobowej, ale także jakie metabolity w niej występowały. Następnie przetestowali 20 z tych metabolitów bezpośrednio na ludzkich komórkach dziąseł w laboratorium.

Komórki nabłonka dziąseł (sidenote: Komórki nabłonka dziąseł Są to komórki powierzchniowe, które tworzą wyściółkę dziąseł i działają jako pierwsza bariera przed inwazją drobnoustrojów w jamie ustnej. )  są pierwszą linią obrony gospodarza w przestrzeni poddziąsłowej, w której gromadzi się płytka nazębna. Są one wykorzystywane do replikacji tego, co dzieje się w jamie ustnej.

Ten krok pozwolił zobaczyć nie tylko powiązania, ale rzeczywiste efekty biologiczne, zapewniając wskazówki co do tego, które związki mogą powodować uszkodzenia dziąseł.

Naukowcy odkryli, że kilka metabolitów związanych z chorobą, zwłaszcza homoseryna (sidenote: Homoseryna Pochodna aminokwasu, która nie występuje powszechnie w ludzkim metabolizmie, ale jest wytwarzana przez niektóre bakterie; może mieć działanie prozapalne lub cytotoksyczne na tkanki gospodarza, takie jak nabłonek dziąseł. ) , propionian, bursztynian i cytrulina, upośledza wzrost komórek gospodarza i promuje stan zapalny, który jest kluczowy dla rozwoju zapalenia przyzębia. Substancje te nie tylko tam były, ale aktywnie spowalniały wzrost komórek i wyzwalały uwalnianie IL-8 (sidenote: Interleukina-8 (IL-8) Białko sygnałowe (cytokina) uwalniane przez komórki w celu przyciągnięcia komórek układu odpornościowego, takich jak neutrofile, do miejsca infekcji lub zapalenia; podwyższony poziom IL-8 często wskazuje na trwający stan zapalny tkanek. ) , kluczowej cząsteczki w odpowiedzi zapalnej organizmu. 

Jeszcze większa niespodzianka? Homoseryna, związek wcześniej niezwiązany z chorobami jamy ustnej, była wytwarzana przez niektórych z najgorszych przestępców bakteryjnych, w tym Prevotella intermedia i P. gingivalis. Oznacza to, że te drobnoustroje nie są tylko „złoczyńcami” przez skojarzenie, ale mogą aktywnie wytwarzać toksyny, które pogarszają chorobę dziąseł. Co więcej, obecność tych metabolitów bakteryjnych jest zgodna z dysbiozą (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) mikrobioty poddziąsłowej, gdzie brak równowagi w płytce nazębnej sprzyja wystąpieniu choroby.

Co to wszystko oznacza dla Ciebie i Twojego dentysty?

To spostrzeżenie przenosi uwagę na to, w jaki sposób określone gatunki przyczyniają się do zapalenia jamy ustnej – nie tylko poprzez kolonizację, ale także poprzez aktywność metabolitów w poddziąsłowym środowisku stomatologicznym. Przez długi czas leczenie chorób dziąseł było dość proste: znalezienie złych bakterii i pozbycie się ich. Dlatego leczenie często obejmuje głębokie czyszczenie, płukanie antyseptyczne lub antybiotyki, aby usunąć zarazki.

Opisywane badanie pokazuje jednak, że prawdziwym problemem może być nie tylko to, jakie bakterie znajdują się w jamie ustnej, ale także to, co te bakterie robią.

Te mikroby są jak miniaturowe fabryki chemiczne. Niektóre z nich wydzielają substancje, które podrażniają dziąsła i wywołują stan zapalny, nawet jeśli same bakterie nie występują w dużych ilościach. To poważna sprawa. Oznacza to, że samo pozbycie się bakterii może nie wystarczyć. Zamiast tego możemy potrzebować uderzenia w szkodliwe substancje, które te bakterie wytwarzają.

W niedalekiej przyszłości dentysta może nie tylko sprawdzać płytkę nazębną, ale także badać ślinę pod kątem szkodliwych substancji chemicznych i dostosowywać leczenie na podstawie mikrobiomu jamy ustnej. To coś nowego w dostosowanej do potrzeb opiece stomatologicznej opartej na mikrobiomie.

Dlaczego próbki śliny i poddziąsłowe mają znaczenie?

Chociaż w przedmiotowym badaniu wykorzystano wodę z płukania jamy ustnej, badacze zauważyli, że próbki płytki poddziąsłowej zapewniają jeszcze dokładniejsze odzwierciedlenie mikrobioty w miejscach zmian, szczególnie w przypadku zapalenia przyzębia. Połączenie analizy drobnoustrojów i metabolitów z płytki poddziąsłowej może wkrótce stać się złotym standardem w diagnostyce zdrowia jamy ustnej.

Mikrobiota składa się z miliardów mikroorganizmów, takich jak bakterie, wirusy, grzyby, archeony itp. Żyje w naszym przewodzie pokarmowym, skórze, jamie ustnej, nosie i płucach. Organizmy te odgrywają kluczową rolę w naszym samopoczuciu, wspomagając trawienie, stymulując układ odpornościowy i chroniąc nas przed chorobami zakaźnymi. Ale poza tymi funkcjami mikrobiota wpływa również na nasz nastrój, metabolizm, a nawet długowieczność. Brak równowagi mikrobioty, często spowodowany czynnikami takimi jak dieta, styl życia lub leki, może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, od zaburzeń trawienia po problemy sercowo-naczyniowe i depresję. Utrzymanie zdrowej mikrobioty w naszym organizmie jest zatem niezbędne dla naszego ogólnego zdrowia i dobrego samopoczucia.

To duże badanie zostało przeprowadzone przez Ipsos wśród 7500 osób w 11 krajach (USA, Brazylia, Meksyk, Francja, Niemcy, Włochy, Portugalia, Polska, Finlandia, Chiny i Wietnam). W każdym kraju przeprowadzono wywiady z reprezentatywną próbą populacji w wieku od 18 lat wzwyż. Reprezentatywność została zapewniona dzięki metodzie kwotowej zastosowanej do płci, wieku, regionu i zawodu respondenta. Ankieta została przeprowadzona online w okresie od 21 stycznia do 28 lutego 2025 roku.

Wyniki zaprezentowano 27 czerwca 2025 r. podczas Światowego Dnia Mikrobiomu.

Informacje o Biocodex Microbiota Institute

Biocodex Microbiota Institute to międzynarodowe centrum wiedzy poświęcone mikrobiocie. Instytut edukuje społeczeństwo i personel medyczny w zakresie znaczenia mikrobioty w kontekście ochrony zdrowia i dobrego samopoczucia.

BMI-25.20

Mikrobiota składa się z miliardów mikroorganizmów, takich jak bakterie, wirusy, grzyby, archeony itp. Żyje w naszym przewodzie pokarmowym, skórze, jamie ustnej, nosie i płucach. Organizmy te odgrywają kluczową rolę w naszym samopoczuciu, wspomagając trawienie, stymulując układ odpornościowy i chroniąc nas przed chorobami zakaźnymi. Ale poza tymi funkcjami mikrobiota wpływa również na nasz nastrój, metabolizm, a nawet długowieczność. Brak równowagi mikrobioty, często spowodowany czynnikami takimi jak dieta, styl życia lub leki, może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, od zaburzeń trawienia po problemy sercowo-naczyniowe i depresję. Utrzymanie zdrowej mikrobioty w naszym organizmie jest zatem niezbędne dla naszego ogólnego zdrowia i dobrego samopoczucia.

To duże badanie zostało przeprowadzone przez Ipsos wśród 7500 osób w 11 krajach (USA, Brazylia, Meksyk, Francja, Niemcy, Włochy, Portugalia, Polska, Finlandia, Chiny i Wietnam). W każdym kraju przeprowadzono wywiady z reprezentatywną próbą populacji w wieku od 18 lat wzwyż. Reprezentatywność została zapewniona dzięki metodzie kwotowej zastosowanej do płci, wieku, regionu i zawodu respondenta. Ankieta została przeprowadzona online w okresie od 21 stycznia do 28 lutego 2025 roku.

Wyniki zaprezentowano 27 czerwca 2025 r. podczas Światowego Dnia Mikrobiomu.

Informacje o Biocodex Microbiota Institute

Biocodex Microbiota Institute to międzynarodowe centrum wiedzy poświęcone mikrobiocie. Instytut edukuje społeczeństwo i personel medyczny w zakresie znaczenia mikrobioty w kontekście ochrony zdrowia i dobrego samopoczucia.

BMI-25.20

Wstępne badania sugerują jednak, że mikrobiota jako punkt styku naszego organizmu ze światem zewnętrznym może grać kluczową rolę. Wykazują one, że:

• modernizacja naszego trybu życia uderza w ekosystemy w takim samym stopniu jak w zdrowie nasze i naszej mikrobioty; 
• środowisko bogate w różnorodne mikroorganizmy działa ochronnie;
• na samym początku życia pojawia się okienko szansy, w którym rodzaj ekspozycji może predysponować organizm do chorób przewlekłych lub przeciwnie – chronić go;
• istnieją proste sposoby (nisko przetworzona, roślinna żywność, aktywność fizyczna, sen dobrej jakości, kontakt z przyrodą, ograniczenie stosowania produktów chemicznych i leków itp.) stworzenia ekspozomu korzystniejszego dla naszego zdrowia.

Dieta

• Wybieraj częściej żywność „surową”, biologiczną i sezonową (owoce, warzywa, rośliny strączkowe, zboża pełnoziarniste itp.) bogate w błonnik, witaminy i minerały, a zmniejszaj udział produktów wysoko przetworzonych (gotowe dania, przetworzone mięso, krakersy, produkowane przemysłowo ciasta, słodycze itp.).
• Jedz więcej drobiu i ograniczaj inne rodzaje mięsa (wieprzowinę, wołowinę, cielęcinę, baraninę, jagnięcinę, podroby) do 500 g tygodniowo. Spożywaj je na przemian z produktami zawierającymi więcej białka roślinnego, na przykład warzywami strączkowymi albo produktami ze zboża pełnoziarnistego lub częściowo pełnoziarnistego.
   

• Unikaj wody butelkowanej, która może zawierać mikroplastik. Wybieraj raczej wodę filtrowaną przy użyciu filtra z węglem aktywowanym lub działającego na zasadzie odwróconej osmozy – obecnie takie urządzenia najskuteczniej usuwają „wieczne chemikalia” (PFAS) .
• Ogranicz zużycie opakowań z tworzyw sztucznych i rozciągliwych folii. Częściej kupuj produkty luzem i używaj woskowijek (Bee Wrap, tkaniny powleczonej woskiem pszczelim) do owijania resztek i pakowania kanapek. 
• Używaj pojemników ze szkła lub pyreksu (obojętnych), a nie z tworzywa sztucznego, zwłaszcza do podgrzewania jedzenia w kuchence mikrofalowej. 

Higiena

Używaj jak najprostszych i jak najmniej perfumowanych produktów: olejów roślinnych, hydrolatów, naturalnych mydeł, kremów na bazie naturalnych produktów z krótką listą składników. Istnieją aplikacje (Yuka, INCI Beauty, Ingred i inne) umożliwiające skanowanie produktów i rozpoznawanie tych, które zawierają mniej problematycznych substancji. 

Zdrowie

• Unikaj samoleczenia, zwłaszcza antybiotykami.
• Niezużyte leki odnoś do apteki (unikaj wyrzucania ich do śmieci lub wylewania do zlewu).

Dom

• Do sprzątania używaj raczej tradycyjnych produktów (mydła marsylskiego, octu, sody, naturalnych glinek itp.). Unikaj zbyt agresywnych i perfumowanych środków czyszczących oraz zmiękczających. 
• Unikaj rzezi mikroorganizmów – usuń z domu produkty zawierające chlor i wszystkie produkty zabijające mikroorganizmy.
• Unikaj pachnących świec, dezodorantów do pomieszczeń, aerozoli itp.
• Unikaj mebli z płyt wiórowych, lakierowanych, malowanych itp., zwłaszcza w pokojach dziecięcych. Są one źródłem lotnych składników organicznych 
• Wietrz pomieszczenia codziennie przez 10 minut.

Rozrywki, aktywność fizyczna, radzenie sobie ze stresem

• Jak najwięcej czasu spędzaj w kontakcie z przyrodą.
• Pozwalaj dzieciom na zabawę w kontakcie z roślinnością i zwierzętami.

• Ogranicz kontakt z ekranami na rzecz zajęć artystycznych, kreatywnych i uprawianych w grupie (gier, muzyki, malarstwa itp.).
• Ogranicz siedzący tryb życia i włącz aktywność fizyczną do codziennego rozkładu zajęć: wybieraj spacer, rower albo łyżworolki zamiast pojazdów silnikowych, schody zamiast windy itp.
• Wybieraj sposoby spędzania urlopu respektujące otoczenie zarówno pod względem sposobów spędzania wolnego czasu, jak i środków transportu.
• Dbaj o swoje zdrowie psychiczne: stosuj techniki radzenia sobie ze stresem (medytację, techniki oddechowe, koherencję serca) i naucz się zwalniać tempo, słuchać siebie, kontemplować, komunikować…

Praca

• Zasięgnij informacji o związanych z Twoją pracą ekspozycjach na substancje chemiczne (spaliny z silników wysokoprężnych, krzemionkę krystaliczną, azbest itp.), czynniki biologiczne (bakterie, wirusy lub pleśnie, które mogą powodować zakażenia, alergię lub zatrucie), czynniki fizyczne (hałas, wysoką temperaturę, niską temperaturę, promieniowanie itp.) lub stres (godziny pracy, rytm pracy, brak środków, napiętą atmosferę itp.).
• Przestrzegaj fachowych porad w zakresie prewencji.

Przeczytaj inny artykuł

Wróć do poprzedniej strony