Wystąpienie Prof. Andrew Horne
Endometrioza: definicja i częstość występowania
Mam więc nadzieję, że wszyscy tutaj słyszeli o endometriozie, zwłaszcza że mamy właśnie Miesiąc Świadomości Endometriozy. Myślę jednak, że szczególnie dlatego, że jest to naprawdę powszechna dolegliwość – szacuje się, że dotyka ona 1 na 10 kobiet oraz osób, którym przy urodzeniu przypisano płeć żeńską. Odpowiada to szacunkowej liczbie 190 milionów osób na całym świecie.
Endometrioza to schorzenie charakteryzujące się obecnością tkanki przypominającej błonę śluzową macicy poza macicą. Tkankę tę można znaleźć niemal w każdym miejscu w organizmie, na przykład pod przeponą, w okolicy pępka, a nawet w płucach.
Główne podtypy endometriozy miednicznej
Najczęstszym jednak miejscem występowania endometriozy jest miednica, a wyróżnia się trzy podtypy endometriozy miednicznej.
- Najczęstszym z nich, stanowiącym około 80% przypadków tej choroby, jest tzw. powierzchowna endometrioza otrzewnowa.Charakteryzuje się ona rozlanymi zmianami endometriozy w okolicy ścianek bocznych miednicy.
- Endometrioza może również występować jako choroba jajników. Jest to torbielowata postać endometriozy, często nazywana „torbielami czekoladowymi”, ponieważ w ich wnętrzu znajduje się zmieniona krew. Torbiele te pojawiają się na jajnikach.
- Można również wyróżnić postać głęboką. Choroba głęboka ma charakter bardziej zwłóknieniowy i guzkowy i często obejmuje jelita lub pęcherz moczowy.
Objawy i schorzenia towarzyszące
Endometrioza może powodować wiele różnych objawów. Najbardziej rozpoznawalne są prawdopodobnie objawy bólowe.
- Bolesne miesiączki są często bardzo silne i wyniszczające.
- Ból poza okresem miesiączkowym.
- Ból podczas stosunku płciowego.
- Ból podczas miesiączki.
- Ból podczas wypróżniania.
Może ona jednak powodować również szereg innych objawów, takich jak biegunka i zaparcia, inne dolegliwości ze strony układu moczowego, zmęczenie, depresja, a około jedna trzecia osób cierpiących na endometriozę boryka się z niepłodnością i trudnościami w zajściu w ciążę.
Choroba ta wiąże się również z innymi schorzeniami ginekologicznymi, takimi jak adenomioza i mięśniaki macicy. Jest powiązana z innymi stanami przewlekłego bólu oraz stanami zapalnymi, a w późniejszym wieku może zwiększać ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych, a także niektórych rodzajów nowotworów.
Metody diagnostyczne
Endometriozę diagnozuje się przy użyciu szeregu różnych metod; istotne znaczenie mają wywiad i badanie fizykalne. Ważną rolę odgrywają badania obrazowe. Często konieczne jest wykonanie laparoskopii, czyli zabiegu chirurgicznego metodą „keyhole”. Zabieg ten przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym w celu oceny obrazu chorobowego i często pobrania próbki tkanki do badania histopatologicznego.
Pojawia się również szereg nowych badań, które mają szansę zastąpić inwazyjną metodę, jaką jest laparoskopia. Badania skupiają się w szczególności na ślinie i krwi.
Ograniczenia obecnej diagnostyki
Jednym z problemów związanych z diagnozowaniem endometriozy jest jednak to, że żadna z tych metod nie jest szczególnie skuteczna.
Na przykład:
- wywiad kliniczny i badanie fizykalne nie pozwalają na rozróżnienie trzech podtypów endometriozy, które można tu zobaczyć.
- Badania obrazowe są skuteczne jedynie w przypadku zmian jajnikowych i głębokich, natomiast nie pozwalają wykryć powierzchownych zmian otrzewnowych.
- Decyzja o zabiegu chirurgicznym zależy oczywiście od dostępności.
- Często pacjenci muszą czekać bardzo długo na operację.
- Nawet w przypadku laparoskopii czasami choroba może pozostać nierozpoznana, a zmiany mikroskopijne mogą być trudne do wykrycia.
Biopsja również nie zawsze jest pomocna. Wyniki mogą być zakłócone przez artefakty, a około 50% biopsji wykonywanych w kierunku endometriozy nie potwierdza choroby.
Wiem, że choć przeprowadzono wiele badań nad różnymi biomarkerami, niestety żaden z nich nie został na razie zweryfikowany w stopniu pozwalającym na wprowadzenie go do praktyki klinicznej.
Droga do postawienia diagnozy
Pacjentki cierpiące na endometriozę często przechodzą tę okropną, długotrwałą drogę do postawienia diagnozy, której czas szacuje się na około osiem lat w większości krajów na całym świecie.
W związku z tym mogą:
- Korzystać z pomocy wielu różnych pracowników służby zdrowia w ramach podstawowej opieki zdrowotnej
- Być może zgłaszać się na oddziały ratunkowe i pogotowie ratunkowe
- Zanim faktycznie trafią do specjalisty, czyli ginekologa.
A nawet gdy już zgłoszą się do ginekologa, mogą być zmuszone do poddania się wielu badaniom obrazowym. Być może będą musiały zgłaszać się do innych specjalistów, zanim otrzymają ostateczną diagnozę. Co ważne, zanim otrzymają odpowiednie leczenie tej choroby.
Metody leczenia
Jak więc diagnozuje się endometriozę? Cóż, można ją zdiagnozować w sposób specyficzny dla tej choroby, jeśli tak to ująć. Można to zrobić albo chirurgicznie – poprzez zabieg laparoskopowy, czyli operację „przez małe nacięcia”, mający na celu usunięcie zmian chorobowych – albo poprzez zastosowanie szeregu różnych terapii hormonalnych.
Powodem stosowania hormonów jest fakt, że wiemy, iż endometrioza jest schorzeniem zależnym od estrogenu. Wykazano, że podawanie hormonów hamujących produkcję estrogenu przez jajniki pomaga złagodzić bolesne objawy związane z tą chorobą.
Oprócz tego często proponujemy strategie łagodzenia bólu, stosując niesteroidowe leki przeciwzapalne o działaniu neuromodulującym, takie jak nortryptylinę i pregabalinę, a także, jeśli pacjentka sobie tego życzy, terapie uzupełniające, takie jak fizjoterapia czy terapia psychologiczna. Ponadto same pacjentki często stosują takie środki, jak urządzenia do rozluźniania mięśni, okłady rozgrzewające i chłodzące oraz zmiany w diecie, o których opowiem za chwilę.
Zabieg chirurgiczny
Przyjrzyjmy się więc przede wszystkim zabiegowi chirurgicznemu w przypadku endometriozy.
Cóż, zabieg ten, choć wykonywany laparoskopowo, może polegać na wycięciu zmian lub ablacji, na przykład za pomocą lasera, prądu elektrycznego lub ciepła. Trwa ożywiona debata, szczególnie w Internecie, na temat tego, które z tych podejść jest lepsze. Na szczęście obecnie nie dysponujemy dowodami wskazującymi na przewagę jednej metody nad drugą.
Innym problemem związanym z zabiegiem chirurgicznym jest oczywiście ryzyko z nim związane.
- Konieczne jest zastosowanie znieczulenia ogólnego.
- Ponadto istnieje ryzyko powikłań w trakcie operacji.
- Sama operacja może nawet narazić pacjentki na ryzyko wystąpienia przewlekłego bólu pooperacyjnego.
Kolejnym problemem jest to, że operacja nie stanowi lekarstwa na endometriozę – około 30% pacjentek nie odczuwa żadnych korzyści. Do tego dochodzi wysoki wskaźnik nawrotów, sięgający nawet 50% w ciągu pięciu lat.
Leczenie hormonalne
A co z leczeniem hormonalnym endometriozy?
Cóż, istnieje szereg różnych metod leczenia hormonalnego, które można zastosować. Należą do nich: złożone środki antykoncepcyjne, progestageny oraz agoniści i antagoniści GnRH. Można je podawać na wiele różnych sposobów.
Jednak:
- Nie ma jednego konkretnego hormonu, o którym można by powiedzieć, że jest skuteczniejszy od pozostałych.
- Są one skuteczne tylko wtedy, gdy są przyjmowane.
- Wszystkie mają szereg różnych skutków ubocznych.
- Wszystkie mają działanie antykoncepcyjne.
Często mamy do czynienia z młodymi kobietami, które być może planują założyć rodzinę i nie chcą przyjmować leków, które nie pozwalają zachować płodności.
Przeprowadziliśmy ankietę wśród pacjentek w całej Wielkiej Brytanii – nieco ponad 1500 pacjentek odpowiedziało na pytania dotyczące tych terapii hormonalnych. A oto chmura słów powstała na podstawie pytania, które im zadaliśmy: który hormon lub lek pomógł najbardziej. Jak widać, choć istnieje wiele różnych metod leczenia, żadna z nich nie wyróżnia się na tle pozostałych. W rzeczywistości dane wskazują, że obecne leczenie hormonalne powoduje, iż u około 50% pacjentek ból utrzymuje się lub nawraca.
Samokontrola i dieta
Nie jest więc chyba zaskakujące, że pacjentki sięgają po inne strategie leczenia, takie jak samokontrola, na przykład zmiana diety.
Zaledwie trzy lata temu przeprowadziliśmy kolejne badanie, w którym wzięło udział prawie 3000 osób z endometriozą z całego świata. Jak widać, stosują one różne podejścia polegające na wyeliminowaniu z diety pewnych produktów – co nie jest zaskoczeniem – takich jak alkohol, kofeina, cukier rafinowany oraz żywność wysoko przetworzona.
Jak widać, podejścia te wydawały się mieć wpływ na złagodzenie niektórych bolesnych objawów.
Badania nad mikrobiomem jelitowym
Nie jest więc zaskoczeniem, że pojawiła się tendencja do analizowania związku między bakteriami jelitowymi w mikrobiomie a endometriozą.
Jeśli więc przyjrzymy się dotychczasowym badaniom, to przede wszystkim w badaniach na zwierzętach w większości wykorzystywano modele indukowanej endometriozy. Wynika to głównie z tego, że na przykład myszy, najczęściej badane zwierzęta, w rzeczywistości nie zapadają spontanicznie na endometriozę, ponieważ nie mają miesiączki. Trzeba więc stworzyć model miesiączki u myszy, a następnie, korzystając z tego modelu, wywołać endometriozę.
Kolejnym problemem związanym z tymi badaniami jest to, że:
- Skupiają się one głównie na rozwoju choroby, a nie na łagodzeniu objawów.
- Wykorzystują również szeroki wachlarz różnych metod.
- W związku z tym brakuje spójności.
- Chociaż zaproponowano kilka obiecujących metod leczenia, w badaniach je potwierdzających brakowało pomiarów samopoczucia lub zachowania.
Jeśli przyjrzymy się badaniom na ludziach, dotyczącym mikrobiomu jelitowego, to do tej pory przeprowadzono tylko niewielką liczbę badań, a większość z nich obejmowała zaledwie niewielką liczbę pacjentek. Trudno więc uogólniać ich wyniki.
I ponownie, podobnie jak w badaniach na zwierzętach, zastosowano w nich wiele różnych podejść. I choć pojawiają się coraz większe badania, to nie mamy jeszcze spójnego, jeśli tak można powiedzieć, wzorca mikrobiomu związanego z endometriozą.
Badanie ENDO 1000
Myślę jednak, że sytuacja się zmienia. Jedno z badań, które prowadzimy w Edynburgu, ma na celu zajęcie się tą kwestią. Nazywa się ono badaniem ENDO 1000. Jeśli chcecie dowiedzieć się o nim nieco więcej i śledzić postępy badania w mediach społecznościowych, możecie zeskanować zamieszczone tutaj kody QR.
W ramach tego badania mamy nadzieję zrekrutować tysiąc osób z objawami związanymi z endometriozą. Rozpoczęliśmy je w styczniu tego roku. Następnie będziemy ściśle współpracować z uczestnikami przez okres dwóch lat.
Będą one rejestrować:
- swoje objawy,
- wszelkie stosowane terapie,
- jak również wszelkie zmiany w stanie zdrowia za pomocą naszej aplikacji Endo1000.
Jednocześnie będziemy pobierać próbki biologiczne:
- ślinę w celu zbadania genetyki,
- krew w celu zbadania profilu zapalnego,
- mocz, kał oraz wymaz z pochwy w celu zbadania mikrobiomu i metabolomu.
Chodzi o to, aby połączyć wszystkie informacje zebrane za pomocą aplikacji oraz wyniki analizy tych próbek biologicznych z danymi, które zbierzemy również z smartwatcha – dotyczącymi aktywności i wzorców snu – w jedną obszerną bazę danych, którą będziemy mogli analizować w poszukiwaniu wzorców, które mogłyby pomóc w opracowaniu kolejnego nieinwazyjnego testu diagnostycznego na endometriozę.
Uważam jednak, że najważniejsze jest to, aby pomogły nam one zidentyfikować wzorce pozwalające przewidzieć najlepsze strategie medyczne, chirurgiczne oraz samoleczenia w przypadku tej choroby.
Zapobiec uczuleniu na orzechy ziemne dzięki mikrobiocie?
Alergie: a co jeśli wszystko zależy od mikrobioty?
