Leczenie depresji, która dotyka ponad 280 milionów osób na całym świecie, nadal stanowi wyzwanie: 70% pacjentów nie reaguje na leki przeciwdepresyjne, a nawet występują u nich działania niepożądane. Stąd pilna potrzeba zidentyfikowania modyfikowalnych przyczyn i opracowania nowych terapii.

Obecnie, gdy wykazano korzystny wpływ diety śródziemnomorskiej na depresję, naukowcy zwrócili uwagę na oś jelito-mózg. A dokładniej na zależność między spożywaniem owoców cytrusowych, mikrobiotą jelitową i ryzykiem depresji u 32 427 kobiet z kohorty angielskich pielęgniarek Nurses' Health Study II (NHSII) ¹. 

Więcej owoców cytrusowych, mniej depresji

W latach 2003–2017 zaobserwowano 2173 przypadki depresji u 32 427 kobiet z NHSII. Jeśli chodzi o dietę, naukowcy wykazali, że kobiety ² spożywające najwięcej owoców cytrusowych (w porównaniu z kwintylem kobiet spożywających ich najmniej) miały po korekcie o 22% mniejsze ryzyko depresji.

Związek ten wydaje się dotyczyć owoców cytrusowych: nie stwierdzono istotnego powiązania między depresją a całkowitym spożyciem owoców, warzyw, jabłek lub bananów.

Jakie składniki owoców cytrusowych tłumaczą ich działanie antydepresyjne? Wydaje się, że jedynie naryngenina i formononetyna – dwa flawonoidy występujące w soku i skórce owoców cytrusowych – są odpowiedzialne za ten proces. Uważa się natomiast, że witamina C nie ma z tym związku.

Zaangażowane mechanizmy

Analiza mikrobioty 207 kobiet z NHSII, które wzięły udział w podbadaniu Mind-Body Study ⁴ poświęconemu zdrowiu psychicznemu, pozwoliła naukowcom wykazać, że spożywanie owoców cytrusowych promuje obecność korzystnych bakterii, w tym Faecalibacterium prausnitzii, bakterii niedostatecznie obecnej u osób cierpiących na depresję, i zmniejsza obecność niektórych bakterii prozapalnych ³.

Korelacja ta została potwierdzona przez badaczy w kohorcie mężczyzn (Men's Lifestyle Validation Study).
Pozostało zrozumieć związek między tą bakterią a mózgiem.

Uporczywy smutek, trwała utrata zdolności do odczuwania zainteresowania lub przyjemności z czynności, które wcześniej je wywoływały: zaburzenia depresyjne, zwane również „depresją”, to powszechne zaburzenia psychiczne, które według szacunków dotyczą 280 milionów osób na całym świecie. Tradycyjne metody leczenia, takie jak leki przeciwdepresyjne, często nie przynoszą oczekiwanych efektów. Niektórzy pacjenci doświadczają po nich nawet pogorszenia objawów lub niepożądanych skutków ubocznych.

A co, jeśli lekiem na depresję nie jest pigułka, tylko miska owoców? Najnowsze badania sugerują, ¹ że pomarańcze, cytryny, mandarynki, grejpfruty i inne owoce cytrusowe mogą mieć działanie antydepresyjne.

O 22% mniej przypadków depresji

Do takich wniosków doszedł zespół badaczy, którzy przyjrzeli się wpływowi spożycia owoców cytrusowych na depresję, wykorzystując dane pochodzące od ponad 32 000 kobiet z amerykańskiej kohorty, które monitorowano przez 14 lat. Co odkryli? Większe spożycie owoców cytrusowych wiązało się z 22% zmniejszeniem ryzyka depresji.

20% kobiet, które spożywały najwięcej owoców cytrusowych, było znacznie mniej narażonych na depresję kliniczną. Jak wyjaśnić takie działanie? Naukowcy twierdzą, że odpowiedź tkwi w naszej mikrobiocie jelitowej, czyli zbiorze bakterii i innych mikroorganizmów, które kolonizują nasze jelita.

Troskliwa mikrobiota

Wygląda więc na to, że te organizmy, które zamieszkują nasz przewód pokarmowy, odgrywają również kluczową rolę w naszym samopoczuciu psychicznym. Odbywa się to za pośrednictwem tego, co naukowcy nazywają osią jelito-mózg. Jak to się dzieje? Uważa się, że flawonoidy, naturalne substancje występujące w owocach cytrusowych, mogą wpływać na naszą florę jelitową – w szczególności poprzez wspieranie wzrostu Faecalibacterium prausnitzii. Bakteria ta jest zdolna do produkcji cząsteczki zwanej SAM (od S-adenozylo-L-metioniny).

I tu robi się ciekawie: uważa się, że SAM pomaga zmniejszyć aktywność enzymu, który niszczy słynne „hormony szczęścia”, czyli serotoninę i dopaminę. Więcej owoców cytrusowych i F. prausnitzii, mniej niszczących enzymów, więcej dostępnych neuroprzekaźników… i szczęśliwszy mózg! 

Endometrioza dotyka około 10% kobiet w wieku rozrodczym, powodując objawy takie jak bolesne miesiączki, ból przy oddawaniu moczu, bóle miednicy i spadek płodności, a nawet bezpłodność.

Jedna z metod diagnostycznych, laparoskopia (inwazyjna), opóźnia leczenie. Dlatego żywiono nadzieje, że kiedyś zostanie odkryty nieinwazyjny marker choroby.

Być może właśnie się udało. Tak wynika z wyników prac australijskich naukowców badających trzy rodzaje mikrobioty (jamy ustnej, jelit i pochwy), aby odkryć charakterystyczny dla endometriozy profil mikrobioty.

Większa różnorodność mikrobioty jamy ustnej i jelit

Badaniem ¹ objęto łącznie 64 kobiety :

• 24 z objawami ginekologicznymi, ale bez endometriozy potwierdzonej laparoskopowo (N-ENDO)
• 21 z endometriozą potwierdzoną laparoskopią (ENDO)
• i 19 kobiet bez objawów ginekologicznych lub niepłodności stanowiących grupę kontrolną (HC)

Analizy różnorodności alfa (sidenote: Zróżnicowanie alfa Liczba gatunków koegzystujących w danym środowisku )  wykazały pierwsze różnice: zdrowe kobiety z grupy HC wykazywały większą różnorodność mikrobioty jamy ustnej i jelit (ale nie pochwy) niż grupy N-ENDO i ENDO.

Bakterie wskazujące na chorobę…

Przede wszystkim jednak mikrobiota pochwy kobiet cierpiących na zdiagnozowaną endometriozę (ENDO) okazała się bogatsza w Escherichia, Enterococcus i Tepidimonas.

Ich stolec zawierał więcej rodzaju Lactobacillus, ale także Phascolarctobacterium – bakterii znanej z występowania w większej ilości w płynie otrzewnowym tych pacjentek, co pozwala postawić hipotezę możliwego przemieszczania się bakterii z jelit do otrzewnej.

Ponadto w jamie ustnej było więcej Fusobacterium. Czy ten oportunistyczny patogen uczestniczący w rozwoju paradontozy może tłumaczyć częstsze występowanie tego zapalenia dziąseł u kobiet cierpiących na endometriozę?

…i jej nasilenie

Wydaje się też, że mikrobiota wskazuje na nasilenie endometriozy:

• rodzaj Actinomyces jest obecny w stolcu w większej ilości w przypadku niewielkiej/umiarkowanej endometriozy (stadia 1 i 2), a Paraprevotellaceae – w przypadku endometriozy średniej/ciężkiej (stadia 3 i 4);
• mikrobiota jamy ustnej jest bogatsza w Cardiobacterium w przypadku niewielkiej/umiarkowanej endometriozy, a w Fusobacterium w przypadku endometriozy średniej/ciężkiej;
• tmikrobiota pochwy zawiera więcej rodzajów Blautia, Dorea, Collinsella i Eubacterium w przypadku endometriozy średniej/ciężkiej.

Endometrioza – choroba polegająca na rozroście endometrium (błony pokrywającej wnętrze macicy) poza macicę – dotyka około 10% kobiet w wieku rozrodczym. Niestety jedna z metod diagnostycznych oparta na laparoskopii (sidenote: Laparoskopia Laparoskopia (czyli wziernikowanie jamy otrzewnej) to metoda badania i leczenia organów jamy brzusznej stosowana zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym. Niewielkie nacięcia powłok jamy brzusznej pozwalają chirurgowi dostać się do wnętrza jamy brzusznej w celu diagnozy (na przykład endometriozy) lub terapii (ablacji ubytków spowodowanych przez endometriozę, leczenia ciąży pozamacicznej, ostrego zapalenia wyrostka robaczkowego itp.). Więcej informacji DiZerega GS, Rodgers KE, Peritoneal Fluid. The Peritoneum. 1992. pp 26-56 Sprin… )  jest inwazyjna i opóźnia rozpoczęcie leczenia, które z braku środków zaradczych ogranicza się do łagodzenia bolesnych objawów. Ale jest dobra nowina: australijscy naukowcy właśnie utorowali drogę do alternatywnej, nieinwazyjnej metody diagnostycznej. ¹

A gdyby mikrobiota mogła ujawnić endometriozę?

Naukowcy ci zainteresowali się trzema rodzajami mikrobioty: jamy ustnej, jelit i pochwy. W jakim celu? Żeby spróbować zidentyfikować charakterystyczny dla endometriozy profil mikrobioty. I udało się! W grupie kontrolnej złożonej ze zdrowych kobiet mikrobiota jamy ustnej i jelit (ale nie pochwy) była bardziej różnorodna niż u kobiet cierpiących na endometriozę. Przede wszystkim jednak u kobiet cierpiących na endometriozę zauważono zmiany dotyczące niektórych bakterii.

Na przykład ich mikrobiota pochwowa zawierała więcej Escherichia, Enterococcus i Tepidimonas. Ich mikrobiota jelitowa była bogatsza w Lactobacillus i Phascolarctobacterium – bakterię już stwierdzoną w płynie otrzewnowym (sidenote: Płyn otrzewnowy Płyn znajdujący się w jamie otrzewnowej, tj. wewnątrz błony otaczającej trzewia brzuszne. Działa jak smar, zapobiegając tarciu między narządami podczas trawienia. DiZerega GS, Rodgers KE, Peritoneal Fluid. The Peritoneum. 1992. pp 26-56 Springer New York ) pacjentek, co sugeruje, że bakterie te mogą migrować z ich przewodu pokarmowego do otrzewnej. W jamie ustnej bakterii Fusobacterium (sidenote: Fusobacterium Rodzaj nitkowatych bakterii żyjących przede wszystkim w jamie ustnej (w płytce nazębnej), układzie pokarmowym, pochwie i – w mniejszej ilości – w jamie macicy. Ta chorobotwórcza bakteria ma udział przede wszystkim w powstawaniu paradontozy (stanu zapalnego u podstawy zęba) i raka jelita grubego. )  było więcej u kobiet cierpiących na endometriozę od umiarkowanej do ciężkiej. Bakteria ta ma udział w paradontozie – zapaleniu dziąseł, które często dotyka kobiety cierpiące na endometriozę. Czy Fusobacterium tłumaczy związek endometriozy z zapaleniem dziąseł? Być może.

Endometrioza i jej nasilenie

Badacze stwierdzili też różnice uzależnione od nasilenia endometriozy. Na przykład bakteria Actinomyces jest obecna w przewodzie pokarmowym w większej ilości w przypadku endometriozy od lekkiej do umiarkowanej, natomiast Paraprevotellaceae ma związek z jej cięższymi postaciami. Jeżeli chodzi o mikrobiotę jamy ustnej, Cardiobacterium dominuje w przypadkach lekkich, a Fusobacterium w ciężkich. Co do mikrobioty pochwy, ciężka endometrioza występuje jednocześnie z intensywniejszą obecnością Blautia, Dorea, Collinsella i Eubacterium.

Próchnica, choroby przyzębia, a nawet choroby ogólnoustrojowe: mikrobiota jamy ustnej jest coraz częściej badana i analizowana. Paradoksalnie jej stopniowy rozwój w pierwszych latach życia jest nadal wielką tajemnicą.

Stąd zainteresowanie japońskim ¹ badaniem, w którym monitorowano zmiany w mikrobiocie ślinowej 54 dzieci (27 dziewczynek i 27 chłopców) w 13 punktach we wczesnym dzieciństwie: w 1. tygodniu, a następnie w kolejnych miesiącach: 1., 3., 6., 9., 12., 18., 24., 30., 36., 42., 48. i 60. (5 lat). Mikrobiota jamy ustnej ich rodziców została również pobrana, gdy ich dzieci miały 18 i 36 miesięcy, jako reprezentatywna próbka mikrobioty dorosłych. 

Bardzo szybka konfiguracja

Mikrobiota noworodków jest nadal stosunkowo uboga: tydzień po urodzeniu znaleziono tylko 25% ze 110 OTU (sidenote: Operacyjne jednostki taksonomiczne Operacyjne jednostki taksonomiczne grupujące osobniki bliskie sobie filogenetycznie )  wykrytych u ponad 85% rodziców w obu datach pobierania próbek.

Obecne rodzaje bakterii to zazwyczaj: 

• Streptococcus
• Rothia
• i Gemella

Następnie jednak wzrost jest bardzo szybki: do 80% rodzicielskich OTU jest obecnych między 6. a 18. miesiącem życia po wprowadzeniu pierwszych stałych pokarmów i pojawieniu się pierwszych zębów.

Główne rodzaje bakterii, które się tam osiedlają to:

• Neisseria
• Haemophilus
• i Fusobacterium

Jakie są konsekwencje próchnicy?

Naukowcy skupili się w szczególności na bakteriach Neisseria, Haemophilus i Fusobacterium: wcześniejsze badania wykazały, że ich stężenie w jamie ustnej odzwierciedla stan jamy ustnej pacjentów (brak lub obecność próchnicy albo chorób przyzębia).

Jednak japońskie badanie pokazuje, że te trzy bakterie osiedlają się wcześnie:

• od 6. miesiąca życia następuje szybki wzrost liczby bakterii redukujących azotany z rodzajów Neisseria i Haemophilus, które, jak się uważa, zapobiegają próchnicy zębów i chorobom przyzębia;
• w ciągu pierwszych 18 miesięcy życia F. nucleatum, związany z chorobami przyzębia, płytką nazębną i nieświeżym oddechem, kolonizuje jamę ustną dziecka. 

Wiertło dentystyczne: już sama nazwa wystarczy, by wielu z nas oblał zimny pot. I byśmy bali się choroby, która niestety jest powszechna w naszych społeczeństwach: na naszej planecie 2 miliardy ludzi cierpi na trwałą próchnicę zębów, a 514 milionów dzieci na próchnicę zębów mlecznych. Ponieważ choroby jamy ustnej i zębów, mimo że w dużej mierze można im zapobiegać, drogo kosztują nasze systemy opieki zdrowotnej, naukowcy ciężko pracują nad znalezieniem rozwiązań. Obejmują one mikrobiotę jamy ustnej.

W rzeczywistości zdrowie naszej jamy ustnej może iść w parze z obecnością niektórych bakterii jamy ustnej: uważa się, że łagodne bakterie redukujące azotany z rodzajów Neisseria i Haemophilus zapobiegają próchnicy zębów i chorobom przyzębia, podczas gdy F. nucleatum jest związana z chorobami przyzębia (sidenote: Choroby przyzębia Choroby przyzębia wpływają na tkanki otaczające i podtrzymujące zęby. Ich objawy to krwawienie lub obrzęk dziąseł (zapalenie dziąseł), ból i czasami nieświeży oddech. W najpoważniejszych postaciach zniszczenie przyczepu, który łączy dziąsło z zębem i kością utrzymującą ząb, tworzy kieszenie, które powodują przemieszczanie się zębów, a czasem ich wypadanie. Więcej informacji WHO ) , płytką nazębną i nieświeżym oddechem.

Jednak kiedy i w jaki sposób bakterie te kolonizują naszą jamę ustną i decydują o tym, co dzieje się z naszymi zębami? Bardzo szybko. Wydaje się, że odpowiedzi udzielono w japońskim badaniu ¹ opublikowanym pod koniec 2024 roku.

Szczotkowanie już od pierwszego zęba!

W 1. tygodniu, gdy dziecko jest karmione mlekiem, mikrobiota jamy ustnej wydaje się dość niedojrzała. Ale sytuacja zmieni się bardzo szybko: między 6. a 18. miesiącem, po wprowadzeniu pierwszych stałych pokarmów i pojawieniu się pierwszych zębów, mikrobiota jamy ustnej dziecka stanie się porównywalna z mikrobiotą osoby dorosłej!

A co najważniejsze: nasze sojusznicze bakterie – Neisseria, Haemophilus – i przerażające Fusobacterium już spakowały walizki. Od 36. miesiąca życia mikrobiota jamy ustnej dziecka prawie w ogóle się nie zmienia.

Tak więc wszystko wydaje się rozgrywać, zanim dziecko skończy 3 lata, a nawet między 6. a 18. miesiącem życia: ten krótki okres dojrzewania mikrobioty jamy ustnej ma zasadnicze znaczenie dla przyszłego zapobiegania chorobom jamy ustnej, takim jak próchnica. I dla naszych przyszłych rachunków dentystycznych!

Co roku podczas Światowego Tygodnia Wiedzy o Oporności na Środki Przeciwmikrobowe WHO ostrzega przed nadużywaniem antybiotyków, ponieważ sprzyja ono kolonizacji jelit przez oporne na antybiotyki patogeny. Chodzi zwłaszcza o bakterie z rodziny Enterobacteriaceae (sidenote: Enterobacteriaceae Enterobacteriaceae: rodzina bakterii Gram-ujemnych z rzędu Enterobacterales obejmująca rodzaje Escherichia i Klebsiella (dwa patogeny grające ważną rolę w powstawaniu oporności), a także Buttiauxella, Enterobacter, Gibbsiella, Salmonella, Shigella i inne. Więcej informacji LPSN ) , takie jak Escherichia Coli czy Klebsiella Pneumoniae, odpowiedzialne za ciężkie infekcje, zwłaszcza w szpitalach oraz u pacjentów dotkniętych przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit.

W walce z opornością otwiera się perspektywa stworzenia alternatywnej terapii: bakterie komensalne zawarte w mikrobiocie jelitowej. O ile jednak wydaje się, że transplantacja mikrobioty fekalnej zmniejsza liczbę enterobakterii chorobotwórczych, o tyle jej wyniki są niejednoznaczne. Pojawiają się też pytania o jej bezpieczeństwo.

Dlatego też podjęto prace nad alternatywą, którą przedstawiono w badaniu opublikowanym w „Nature” ¹ ; w ramach tego badania zidentyfikowano kombinację specyficznych bakterii komensalnych zdolnych do eliminacji Enterobacteriaceae i wyjaśniono mechanizm ich działania.

Skuteczna kombinacja 18 szczepów

W oparciu o analizę próbek stolca 5 zdrowych dawców (ludzi) badacze wyizolowali 124 szczepy bakteryjne. Wśród przetestowanych kombinacji odkryli grupę 18 synergicznych szczepów nazwaną F18-mix, która znacznie zmniejsza obfitość Klebsiella pneumoniae i Escherichia coli u myszy aksenicznych (germ-free mice) (sidenote: Myszy akseniczne (germ-free mice) Myszy akseniczne (germ-free mice): myszy hodowane w sterylnym środowisku i pozbawione mikroorganizmów, wykorzystywane do badań nad mikrobiotą. Można im doustnie podawać mikrobiotę, aby badać ją w kontrolowanych warunkach. ) .

Dobra wiadomość jest taka, że F18-mix wydaje się celować konkretnie w Enterobacteriaceae, nie uderza natomiast w inne bakterie komensalne, co pozwala zachować równowagę ekologiczną jelit, eliminując przy tym patogeny.

Wygląda na to, że F18-mix i Enterobacteriaceae konkurują o dostęp do źródeł węgla, a zwłaszcza do glukonatu. Pozbawiając Enterobacteriaceae tego niezbędnego dla ich wzrostu cukru, F18-mix zyskuje przewagę i uniemożliwia ich proliferację.

Czyżby była to droga do przyszłej terapii mikrobiotycznej?

Badacze przetestowali też skuteczność działania F18-mix na modelu mysim otrzymującym mikrobiotę pacjentów dotkniętych chorobą Leśniowskiego-Crohna lub zapaleniem okrężnicy. Stwierdzili nie tylko zmniejszenie obfitości Enterobacteriaceae, ale także zwiększenie różnorodności mikrobioty. U myszy wrażliwych na zapalenie okrężnicy F18-mix jest nawet w stanie obniżyć wskaźnik punktacji histologicznej zapalenia okrężnicy i poziom biomarkerów zapalenia jelit. 

Badanie to otwiera więc drogę do terapii mikrobiotycznych celowanych w infekcje związane z enterobakteriami. Mikrobiota komensalna może być obiecującą alternatywą dla antybiotyków i ograniczyć występowanie oporności. Wyniki te otrzymano jednak w kontrolowanych warunkach na modelach mysich. Aby wykazać możliwość ich przeniesienia na ludzi, niezbędne będą kolejne badania.

Infekcje jelitowe oporne na antybiotyki z powodu długotrwałego stosowania antybiotyków lub z powodu przewlekłych chorób zapalnych jelit (IBD (sidenote: IBD Przewlekłe choroby zapalne jelit charakteryzujące się przewlekłym stanem zapalnym przewodu pokarmowego spowodowanym przez rozregulowanie układu odpornościowego. Do kategorii tej należy choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie okrężnicy. Przypadłości te powodują zaostrzenie stanu zapalnego, które w 15% przypadków może wymagać hospitalizacji. Nie istnieje lek, który by je likwidował. W 2019 r. 4,9 mln osób na świecie cierpiało na IBD. Więcej informacji Inserm ) ) są coraz częściej występującym zagrożeniem – zwłaszcza w szpitalach. Głównymi winnymi są bakterie chorobotwórcze (sidenote: Bakterie chorobotwórcze Rodzaje bakterii, które mogą powodować choroby zakaźne. Na liście WHO jest 15 rodzin bakterii antybiotykoopornych stanowiących zagrożenie dla zdrowia ludzi. Zostały one sklasyfikowane według ich znaczenia.
• Znaczenie krytyczne: do tej kategorii należy na przykład powodująca gruźlicę Mycobacterium tuberculosis, a także rodzina Enterobacteriaceae (w tym Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae) – przyczyny wielu zakażeń szpitalnych.
• Duże znaczenie: inne bakterie z rodziny Enterobacteriaceae, zwłaszcza Salmonella typhi (dur brzuszny) i Shigella (czerwonka bakteryjna), których ponowne pojawienie się jest problemem w krajach o niskim dochodzie, a także Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty) powodujący poważne problemy w szpitalach.
• Średnie znaczenie: do tej kategorii należą przede wszystkim paciorkowce powodujące infekcje groźne dla osób podatnych (noworodków i osób starszych). Więcej informacji WHO )  przewodu pokarmowego, takie jak Escherichia coli lub Klebsiella pneumoniae. W obliczu tej oporności naukowcy zbadali zaskakującą ścieżkę: wykorzystanie „dobrych” bakterii żyjących w naszych jelitach w celu eliminacji złych. Niedawno zidentyfikowali oni szczególnie skuteczną grupę pożytecznych bakterii, która może być naturalną alternatywą dla antybiotyków.

Superkoktajl: siła dobrych bakterii 

Naukowcy opracowali mieszankę 18 szczepów bakterii komensalnych (sidenote: Bakterie komensalne Rodzaje bakterii pokojowo współżyjących z gospodarzem, zwłaszcza w jelitach. Mogą być dla niego pożyteczne dzięki temu, że wzmacniają jego układ odpornościowy, pomagają w trawieniu i walczą z patogenami. ) . Nazwali ją F18-mix. Została ona stworzona w oparciu o próbki mikrobioty jelitowej zdrowych osób. Mieszankę tę przetestowano na myszach: wykazała ona znaczną skuteczność zmniejszania obfitości Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae w jelitach przy jednoczesnym zachowaniu dobrych bakterii zawartych w mikrobiocie jelit.

W czym tkwi ich sekret? Aby wyeliminować przeciwników, bakterie zawarte w F18-mix konkurują z bakteriami chorobotwórczymi o niektóre cukry zwarte w jelicie stanowiące ich pożywienie, takie jak glukonat. Gdy zdobędą przewagę, pozbawiają szkodliwe bakterie zasobów i uniemożliwiają im kolonizację jelit.

Czyżby udało nam się wejść na drogę do nowych terapii mikrobiotycznych?

F18-mix nie tylko wygania chorobotwórcze bakterie oporne na antybiotyki. Badacze wykazali, że u myszy dotkniętych zapalnymi chorobami jelit, takimi jak zapalenie okrężnicy czy choroba Leśniowskiego-Crohna, pomaga również złagodzić kliniczne objawy choroby i zmniejszyć stan zapalny. 

Wyniki te są zachęcające, ale badania wciąż są w stadium eksperymentalnym. Przeprowadzono już badania na myszach. Niezbędne będą dalsze badania, aby potwierdzić skuteczność tej terapii u ludzi. Ale oporne bakterie będą musiały się wysilić, bo mikrobiota może zmienić zasady gry i zrewolucjonizować w przyszłości leczenie.

Przewód pokarmowy to główne miejsce replikacji ludzkiego wirusa nabytego niedoboru odporności (HIV) odpowiedzialnego za AIDS. Obecność HIV ma związek ze stanem zapalnym błon śluzowych jelit oraz z zaburzeniem równowagi bakterii mikrobioty (dysbiozą (sidenote: Dysbioza Dysbioza nie jest zjawiskiem jednorodnym; przybiera różne formy zależne od stanu zdrowia danej osoby. Zazwyczaj definiuje się ją jako zaburzenie składu i funkcjonowania mikrobioty spowodowane przez zestaw czynników środowiskowych i osobniczych zakłócających ekosystem mikroorganizmów. Levy M, Kolodziejczyk AA, Thaiss CA, et al. Dysbiosis and the immune system. Nat Rev Immunol. 2017;17(4):219-232. ) ), co może wpływać na postęp choroby.

Mikrobiota to nie tylko bakterie 

Ale o co chodzi z tymi wirusami, które wraz z bakteriami, grzybami i archeonami wchodzą w skład mikrobioty jelitowej? Czy – podobnie jak bakterie – mają one udział w chorobie?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, zespół meksykańskich naukowców zanalizował „wirom” (wirusową składową mikrobioty) zawarty w stolcu 92 osób żyjących z HIV w różnych stadiach infekcji (nieleczonych) i porównał go z wiromem 53 zdrowych osób. ¹

Następnie spośród uczestników seropozytywnych zespół wybrał 14 osób cierpiących na niedobór odporności, to jest: wykazujących niski poziom limfocytów T CD4 – komórek, w których namnaża się HIV.

Przed rozpoczęciem terapii przeciwretrowirusowej i czterokrotnie w jej trakcie od uczestników pobrano próbki stolca i krwi w celu zbadania zmian poziomu odporności i mikrobioty jelitowej w pierwszych dwóch latach terapii.

Uderzająca ekspansja niektórych gatunków wirusów

Okazało się, że w mikrobiocie osób najbardziej dotkniętych przez chorobę, u których występuje znaczny niedobór odporności (poziom limfocytów T CD4 < 350), trzy gatunki wirusów są obecne w bardzo dużej ilości: Anelloviridae (anellowirusy), Adenoviridae i Papillomaviridae. Wydaje się, że terapia antyretrowirusowa wpływa szczególnie mocno na anellowirusy – poziom ich markerów znacznie spada po 24 miesiącach leczenia.

Co ważne, obecność anellowirusów na początku terapii ma związek z gorszym przywracaniem odporności i mniejszą liczbą limfocytów T CD4, a zatem z mniejszą skutecznością leczenia.

Dla naukowców badanie to jest ważnym krokiem naprzód. Pozwala ono nie tylko lepiej poznać wirom – frakcję mikrobioty słabiej zbadaną od frakcji bakteryjnej i znacznie mniej znaną – ale także lepiej zrozumieć udział wirusów zawartych w mikrobiocie w infekcji HIV.

Droga do lepszej opieki nad chorymi

Jego wyniki otwierają perspektywę wykorzystania anellowirusów w przyszłości jako markera pozwalającego przewidzieć skuteczność leczenia i obserwować przywracanie odporności osób dotkniętych przez HIV. To dobra wiadomość dla świata, w którym walka z AIDS jest ważnym wyzwaniem z obszaru zdrowia publicznego.

Bardzo duży spadek ilości limfocytów T CD4, stan zapalny, dysbioza bakteryjna, przerwanie bariery nabłonka, przemieszczenie mikroorganizmów… Konsekwencje infekcji HIV dla przewodu pokarmowego są już dobrze udokumentowane. 

Choć żadne badanie nie określiło jeszcze wzorca dysbiozy związanego z HIV, wiadomo, że enteropatia ma związek z przewlekłym pobudzeniem infekcji oraz rozwojem niedoboru odporności.

Lepiej zrozumieć rolę wirusów mikrobioty jelitowej w infekcji HIV

W jakim stopniu wirusowa składowa mikrobioty jelitowej – mniej znana od bakteryjnej – ma udział w tym procesie? Aby się tego dowiedzieć, meksykańscy naukowcy postanowili zbadać, czy „wirom” ma związek z infekcją HIV i niedoborem odporności. ¹

Najpierw porównali poziom limfocytów T CD4 oraz bakteriom i wirom (wirusowe RNA i DNA) jelitowy 92 nieleczonych osób seropozytywnych i 52 zdrowych osób z grupy ryzyka.

W celu lepszego zrozumienia powiązania między składem mikrobioty jelitowej, niedoborem odporności związanym z HIV a przywróceniem odporności przez dwa lata obserwowali oni 14 osób dotkniętych HIV poddanych terapii przeciwretrowirusowej (ART). Na początku badania (przed rozpoczęciem ART), a także po 2, 6, 12 i 24 miesiącach od rozpoczęcia leczenia pobrano krew i stolec. 

Okazało się, że u osób seropozytywnych dochodzi do zmniejszenia różnorodności alfa. U tych, u których infekcja jest w stadium zaawansowanym, rośnie ilość Enterococcus, Streptococcus i Coprococcus. Nie dało się natomiast wykazać jednoznacznego wzorca. 

Wyraźna ekspansja niektórych wirusów

W porównaniu z seronegatywnymi ochotnikami osoby cierpiące na znaczny niedobór odporności (CD4 < 350) wykazywały radykalne zmiany składu swojego wiromu jelitowego:

• wzrost sekwencji Anelloviridae (anellowirusów), Adenoviridae i Papillomaviridae
• zmniejszenie ilości wirusów roślin z rodzaju Tobamovirus

U osób seronegatywnych w ogóle nie wykryto Anelloviridae.

Zdaniem badaczy ta ekspansja wirusów może – poprzez uszkodzenie bariery jelitowej i sprzyjanie stanowi zapalnemu – przyczyniać się do patogenezy AIDS.

Dane wskazują ponadto, że istnieje uderzające powiązanie między niedoborem odporności związanym z HIV a wykryciem sekwencji Anelloviridae, które nie występują u 53 osób seronegatywnych. U osób dotkniętych znacznym niedoborem odporności obfitość anellowirusów maleje stopniowo w trakcie ART. 

Czyżby narzędzie prognostyczne?

Inny wynik: wykrycie anellowirusów przed rozpoczęciem leczenia pozwala niezależnie przewidzieć niski poziom przywrócenia odporności.

Mimo swoich ograniczeń (większość badanych stanowili mężczyźni, nie uwzględniono czynników dietetycznych itp.) badanie to sugeruje, że wykrycie sekwencji anellowirusów w stolcu można wykorzystywać do prognozowania i nadzorowania przywracania odporności w trakcie ART. 

Jest to kolejny krok w kierunku poznania mikrobioty jelitowej, a przede wszystkim mały krok naprzód w walce z HIV – wirusem, który według WHO w 2023 r. był problemem 39 mln osób i spowodował 630 000 zgonów. ²